Twelve dead prisoners

“A group of detainees proceeded to a training and one of them wore a blue chirurgical mask, like in a hospital. From out of her control booth, a warden required him to take it off so that she could see his face. But the other wardens, who were at just a few centimetres from this detainee, insisted he keeps it on. There was an unbelievable tension.” A lawyer tells on Mediapart of her visit to a client in the Fresnes detention centre (France). “The prisoners fear that people bring in the virus from outside.”

There is this paradox when it comes to the situation in prisons. In essence these are centres of confinement. Very well, one could say, at a time when all citizens are urged to stay inside their homes and not go out into public spaces. On the other hand, every confined area enhances the spread of diseases within its walls. And even the more so since – be it in France, Belgium or Italy – the prison systems suffer from a serious and continuous overcrowding, with consequent dubious hygienic situations. In such a context, and aggravated by the year-long policies of budget cuts, in all countries the incidence of health problems in prisons is a multiple of the one outside. More specifically, no judicial or prison system has ever succeeded in dealing adequately with the primary and secondary problems related to illicit drugs that many detainees experience.

On his blog, Luk Vervaet mentions some recent epidemic outbreaks within Belgian prisons:

June 2017, detection of measles in the prison of Gent, followed by the interdiction of visits and of the arrival of new detainees and by the cessation of transport towards the courts. In April 2019 the prison in Mons is struck by what penitentiary authorities and trade unions call “a catastrophe”: an epidemic of bedbugs, that could even spread outside the walls and thus cause a general public health problem. End May 2019, there is an epidemic of measles in the Lantin prison, followed by the week-long isolation of a thousand inmates in their cells, no transfers, no visits by relatives. In July 2019, the women’s prison in Berkendael is touched by the bedbugs epidemic, resulting in a complete lockdown for one month: no visits, no activities, no telephone, no services from the outside. September 2019 a dozen scabies cases are detected in the Arlon prison.

The combination of carceral conditions and the (fear for an) outbreak of COVID-19 seems for now to have had the most dramatic effects in Italy, where twelve deaths in prison are recorded – not due to the SARS-CoV-2 itself. On 8 March  the Italian government decided to suspend not only the prison visits of relatives and volunteers, but also the permissions to leave (for instance to work outside) and the regimes of semilibertà  (half-open prisons). This caused an almost immediate uproar in more than forty detention centres, where detainees asserted that not their family, but prison staff who used to go in and out did carry the virus into the institution. There was some violence, prisoners mounted on the roof in Trappani to claim amnesty or remission of punishment, in Melfi a few agents and sanitary staff were temporarily locked up, and on several locations the prison pharmacies and infirmaries were plundered. The twelve deaths are supposedly all due to the same cause: overdoses or fatal combinations of methadone, benzodiazepines and other drugs. According to prison officials, the uproar caused the destruction of some 600 to 2,000 beds (out of the approximately 50,000 places occupied nowadays by more than 61,000 detainees), thus leading to further overcrowding.

Overpopulation and illicit drugs, these are, I think, the main themes you have to assess when it comes to dealing with the coronacrisis in prison. Just as the famous Swedish hysteric might say: “Thanks to the coronavirus we have lowered CO2 emissions and so contributed to saving the climate”, you might also say “The COVID-19 epidemic is an occasion to reconsider both incarceration policies and the war on drugs users”.

Immediate measures to be taken are obvious: basic precautions, such as elementary hygienic conditions in the cells (water, soap, bleach – not evident in all Belgian prisons) or keeping distance (but how do you keep distance in routine practices as the palpation or search of prisoners before or after visits or recreation?). And also, what with the regular contacts between detainees and police, wardens, social assistants, lawyers and instructors, who all of them are able to introduce the virus within the prison walls? In Belgium a telephone credit of € 20 is promised to every detainee, as compensation for the temporary suspension of actual visits by relatives. And of course, first and foremost, information – information to staff and detainees about measures taken, risks to avoid, situations in and outside the institution.

Depending on the legal and social contexts and possibilities, different countries are trying to reduce temporarily overcrowding in order to minimize the risks of contamination and to make room for the isolation of infected inmates. On 16 March the Italian government seems to have reversed the measures taken a week earlier. Those who are already in a regime of semilibertà and therefore not obliged to return to prison at night, keep that permission till the end of June. Home detention should be allowed to all prisoners who have less than eighteen months to go and comply with some other requirements (no mafia-related offenses, no disciplinary sanctions, etc.) and the use of electronic bracelets, where available, should be extended (alas! the former minister of the Interior, Salvini, had blocked the acquisition of electronic bracelets). But then again, an insider of the Italian prison system tells me that assign into home detention only detainees with eighteen months left would be far from sufficient, since it would affect but about 4,000 prisoners; to be effective at least all those with maximum four years to go should be sent home.

Several other measures are being considered to diminish temporarily the overcrowding. France (more than 70,000 detainees) knows the theoretical possibility of suspending on health grounds the execution of prison sentences of infected people. Remission of penalty or amnesty is a practice that several countries have made use of in the past. In Berlin one considers the (temporary?) release of some two hundred seventy notorious public transport freeriders who serve out a substitute sentence for not paying their fines. And why not release the old, fragile and sick detainees who don’t represent an actual danger for society – assuming of course there is someone outside to take care of them.

A specific role is reserved for the judiciary, if only because all deprivation of liberty has to be submitted at one point or another to a judicial ruling. If nowadays the courts don’t function, what then with the people who are already in pre-trial detention or police custody? More in general, if one wants to avoid prison overcrowding, a fundamental responsibility of the judiciary is to convict less people to prison sentences, and most importantly, to put an end to the widespread abuse of police custody and pre-trial detention (36% of the incarcerated in Belgium) to put suspects under pressure and as an instrument of provisional punishment. The persistence of this kind of primitive repressive reaction is again illustrated in Mediapart, by another French lawyer. She testifies about gilets jaunes being arrested in Paris during a protest march last weekend.

I have seen many prolongations of police custody for really empty records, that in the end led to a dismissal. Police custody took place in cells with six persons, without access to water, without any possibility of washing hands, in extremely complicated sanitary conditions. … A person suffering from Crohn’s disease, who is in a situation of immunodeficiency, has passed at least 24 hours without his treatment. Finally, he has been dismissed without further proceedings. Will the criminal justice system ever succeed in adjusting its reflex of police custody and pre-trial detention, or is this too integrated, like a kind of formatting?

The actual COVID-19 epidemic offers an opportunity to reconsider basically carceral and drugs policies. That people personally want revenge can be absolutely understandable (I myself sometimes dream of it), but is punishment an acceptable instrument for the organisation of society?  And isn’t it about time to leave the idea of a war on the consumers of illicit drugs, and to treat related (social) problems as a matter of public health instead as a criminal or a military problem?


Ceux et celles d’entre vous qui ne vous identifiez pas encore comme victimes, vous pourriez toujours le devenir un jour: une Victime ! De quoi ou de qui, cela n’est pas encore tout à fait clair, mais mieux vaut être prudents ; le danger est tapi dans l’ombre – ou dans la nature, comme à Stuttgart.

L’hebdomadaire local Kontext :Wochenzeitung rend compte de la construction des nouveaux bâtiments de la prestigieuse John-Cranko-Balletschule. En 2015 fut convenu explicitement entre toutes les parties intéressées que longeant la nouvelle école il y aurait un espace vert public : des prés, des arbres, des bancs et un sentier serpentant avec une plateforme donnant vue sur la ville. Les visualisations du cabinet d’architecture en donnent un aperçu. (Remarquez le petit personnage dans l’herbe.)


Les bâtiments sont loin d’être prêts, mais déjà l’école et la commune ont décidé qu’il n’en sera rien de l’espace vert public. A cause, dit le directeur de la Balletschule, du danger de « voyeurisme ». Il a réussi à convaincre le service communal urbanisme et milieu, qui relève directement de la responsabilité du bourgmestre lui-même, le Vert Peter Pätzold. Contrairement aux avis négatifs de son parti et du conseil du district, le bourgmestre a décidé que dorénavant il n’y aura pas de traversée le long de l’école. Le directeur ne mentionne même plus l’espace vert public, il parle maintenant du « jardin de l’école ».

Selon lui, bien qu’aucun cas de voyeurisme ne lui soit connu, il s’agit de simple prévention, étant donné que « les grandes fenêtres peuvent attirer de mauvais spectateurs » (falsche Zuschauer anlocken). La solution que choisissent certaines piscines, comme des jalousies ou du film protecteur, il la rejette : « On ne va pas s’enfermer ». Non, le directeur et ses élèves ne vont pas s’enfermer ; ce qu’ils préfèrent, lui et le bourgmestre Vert, c’est l’exclusion du reste de la population au nom d’une victimisation hypothétique (tandis que la victimisation réelle des élèves est à chercher plutôt dans la « culture de discipline militaire et de drill envers la création de corps anorectiques », comme déclare une ancienne professeure de danse).

Je me demande : le directeur et le bourgmestre, craignent-ils vraiment que des hommes (et des femmes) viennent se satisfaire devant les vitres, bavant sur les corps tordus et émaciés de ces filles et garçons ? Ou bien, est-ce qu’ils ont peur des procédures et des campagnes sur les média sociaux, dès qu’un parent s’imagine que sa progéniture soit l’objet d’intérêt d’un.e « voyeur.e » quelconque ? Jusqu’ici rien ne s’est passé, mais victime il y aura – si ce n’est que la population locale.


The other Bernie Sanders

Haven’t you noticed something peculiar about the pictures of Bernie Sanders in your mainstream media? Do you ever see him other than as a grim and angry old man? Type ‘Bernie Sanders’ in your search engine, and look at the photographs it generates: a practically uninterrupted series of portraits of a dogged old devil, grumpily looking at the audience and like prophesying a future of doom and gloom, his finger raised in the air or pointing at you.


This is no accident. Looking at these pictures, would you believe that this threatening and furious character could ever be the one to take care of a bright and happy future for you? No – there are other candidates who are much more acceptable.

But there is another Bernie Sanders, one that the corporate and mainstream media meticulously conceal. A kind and friendly grandpa, talking with children and playing baseball with a toddler; joking and cheering at the crowds; hugging and embracing women and men who come to greet him; a joyful and enthusiastic politician comforting the people he cares for.

Watch this (campaign) video, and enjoy Bernie Sanders:

Radicale subsidiariteit (2020)

Op grote schaal zijn tegenwoordig de politieke, economische en morele verwoestingen zichtbaar, die het neoliberalisme al sinds decennia teweegbrengt. Daarmee is er echter vernieuwde aandacht gegroeid voor het belang van de commons, les biens communs, beni communi, oftewel de gemeenschapsgoederen of het gemeengoed. En tegelijk zijn er ook nieuwe invullingen en benaderingen ontstaan van oude politieke theorieën als anarchisme of communisme.

Begin 2012 verschenen in druk twee bijdragen van me die op die vernieuwde belangstelling ingaan. Een ervan verscheen in het politiek-wetenschappelijke tijdschrift Res publica, in een themanummer over subsidiariteit. Dat stuk heb ik nu heel licht geredigeerd naar de vorm en met het oog op de begrijpelijkheid anno 2020; inhoudelijk is de tekst bijna tien jaar oud.

Voorafgaand een kort fragment uit de inleiding tot het themagedeelte:

“Graag willen we ten slotte de aandacht vestigen op het essay van de hand van Durieux over ‘radicale subsidiariteit’. Hoewel ook de wetenschappelijke artikelen aandacht hebben voor de ruimere context waarbinnen hun analyses gelden, wordt in dit essay een veel abstracter perspectief aangenomen. De auteur plaatst subsidiariteit in het kader van het wereldwijde neoliberalisme. Hij exploreert de mogelijkheden van radicale subsidiariteit als subversieve idee en organisatievorm, maar waarschuwt tegelijk voor de mogelijke recuperatie van dit principe door de dominante krachten van het Empire. In de goede traditie van het essay legt Durieux dwarsverbanden tussen soms erg verschillende politiek-filosofische tradities en tussen de abstracte politieke theorie en de concrete politieke praktijk, zoals die zich bijvoorbeeld voordoet in een dorp op de grens van de Belgische provincies Luik en Luxemburg.” (Ferdi De Ville en Jan Loisen, ‘Inleiding : Subsidiariteit in de EU en verder’, 35-36)

Uit de bewerkte tekst Radicale subsidiariteit (2020):

“… En toch lijken zich, wanneer het gaat om het bevorderen van het maatschappelijk goed, steeds meer initiatieven te ontplooien van onderuit, door betrokken burgers zelf, buiten de overheid en de markt. Ondersteund door zowat de hele politieke filosofie van de moderne tijd, is er wereldwijd een systeem gegroeid waarin alles maatschappelijks ofwel valt onder het exclusieve eigendomsrecht van het individu, ofwel onder dat van de soevereine staat. Langzaam is tussen het particulier bezit en de overheid een soort zero sum verhouding ontstaan, waarbij geen ruimte overblijft voor dat wat van iedereen is, omdat het van niemand is. Lucht, water, onderwijs, cultuur, veiligheid, ruimte, creativiteit … zijn zoveel als mogelijk tot economische waren gemaakt, en vervolgens, afhankelijk van de verwachte rendabiliteit, verdeeld tussen particuliere eigenaren en de overheid.  Maar schone lucht en water, onderwijs en cultuur, pleinen en bossen, mobiliteit, kennis of energie zijn gemeenschapsgoederen of -waarden, commons of biens communs, die belangrijk zijn voor iedereen in een samenleving. Zij zijn common goods omdat zij evident ter beschikking moeten staan van alle mensen, en hun waarde alleen maar kan uitgedrukt worden in termen van het gemis dat ontstaat wanneer zij niet meer ter beschikking staan.

Interessant daarbij is nu dat door de processen van globalisering en schaalvergroting van na de Tweede Wereldoorlog zowel de gemeenschapsgoederen zelf, als de soevereine overheden en de particuliere eigenaars de oude grenzen van de staatssoevereiniteit hebben overschreden. De private eigenaars zijn consortia, holdings en multinationals geworden, die wereldwijd opereren, en die amper nog aanspreekbaar zijn op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. En de manier waarop overheden – die verondersteld worden het algemeen belang te dienen –  kunnen beschikken over de maatschappelijke goederen die niet ‘vermarkt’ zijn wordt steeds meer bepaald door in wezen ondemocratische instellingen als de Europese Commissie, de Wereldbank, het IMF of de WHO. Maar ook de beni communi zijn grensoverschrijdend geworden: een schoon milieu, energiezekerheid, onderwijs, cultuur en mobiliteit zijn geen maatschappelijke goederen waarvan de relevantie en het belang bepaald worden door staatsgrenzen.

Dus openen zich nu nieuwe perspectieven voor het beheer van die maatschappelijke goederen. …”

En hier het volledige essay radicale subsidiariteit (2020)



On/over/sur rivers & lakes – rivieren & meren – rivières & lacs (2020)

Rivers & lakes is about thinking a better life. A life, good to yourself and to others, without causing damage – to humans, animals, plants, nature, air and earth, rivers and lakes. A life, aimed at autonomy for all, at everyone’s opportunity to be their own reason, at pursuing what you want to be or what you think is important.

Aiming at autonomy includes resisting the unwanted control by others. Today people are submitted to a wide variety of control mechanisms of which the state is only one. In the affluent Western world the main technology of control consists of the permanent indoctrination by the ideology of liberal freedom, the freedom to compete for the best positions on the market of profit and loss.  Control is not concentrated in one centre of power; it is scattered and pluriform.

Opposite to that stands the idea of libertarian freedom: the freedom to be. Resistance is therefore rather molecular than monolithic, rather intricate and diffuse than massively frontal. Against the exploitation and repression by which a minority affirms itself at the cost of a submitted majority, communist-libertarian ethics require the struggle for power – not necessarily or in the first place to weaken the strong (although that might well be unavoidable), but rather to strengthen the weak.

The way you consider the world is heavily influenced by the material context in which you find yourself. But thinking about a better life also requires better ways of watching, thinking and talking. The acknowledgement of the complexity of everyday life – phenomena seen as events or situations, in which the observer is an essential part of the process – is a precondition to truly thinking and talking about a better life. The language and the metaphors by which you describe the world suggest the problems you will be able to define and the solutions you might want to construct. Language is not neutral. The battle for autonomy takes place as well on the field of material life as on the one of representation.

When you want to reflect on a better life, complexity, language, autonomy, control and resistance are closely intertwined. This is the main theme of rivers & lakes.

Rivieren & meren gaat over het denken van een beter leven. Een leven dat goed is voor jezelf en voor anderen, zonder schade te berokkenen – aan mens, dier, plant, natuur, lucht en aarde, rivieren en meren. Een leven, gericht op autonomie voor iedereen, op ieders kans om het eigen doel te zijn, om na te streven wat je zelf wil zijn of belangrijk vindt.

Streven naar autonomie betekent ook zich verzetten tegen de ongewenste controle door anderen. Mensen worden vandaag onderworpen aan een grote diversiteit van controlemechanismen, waarvan de staat er maar één is. De belangrijkste controletechnologie in het rijke Westen is de permanente  indoctrinatie met een ideologie van liberale vrijheid, de vrijheid om te concurreren voor de beste plaatsen op de markt van winst en verlies. Controle is niet gelokaliseerd in één machtscentrum, maar verspreid en veelvormig.

Daar tegenover staat de idee van libertaire vrijheid: de vrijheid om te zijn. Weerstand en verzet zijn dan ook eerder moleculair dan monolithisch, eerder fijnmazig en diffuus dan massaal frontaal. Tegenover de uitbuiting en onderdrukking waardoor een minderheid zich kan realiseren ten koste van een onderworpen meerderheid, plaatst een libertair-communistische ethiek de strijd om de macht – niet noodzakelijk of in de eerste plaats om de sterken te verzwakken (al is dat vaak onvermijdelijk), maar eerder om de zwakken te versterken.

De manier waarop je de wereld ziet, wordt in belangrijke mate bepaald door de materiële context waarin je je bevindt. Maar denken over een beter leven vereist ook een betere manier van kijken, denken en praten. Het erkennen van de complexiteit van de alledaagse sociale werkelijkheid – verschijnselen zien als gebeurtenissen of situaties, waarbij de beschouwer wezenlijk deel uitmaakt van het proces – is een noodzakelijke voorwaarde om werkelijk over een beter leven te kunnen denken en praten. De taal en de metaforen waarin je de werkelijkheid omschrijft geven aan wat je als problemen kan definiëren en hoe je oplossingen kan construeren. Taal is niet neutraal. De strijd voor autonomie speelt zich af zowel op het terrein van het materiële leven, als op dat van de representatie.

Wanneer je wil nadenken over een beter leven, zijn complexiteit, taal, autonomie, controle en verzet niet los te denken van elkaar. Dat is het thema van rivieren & meren.

Rivières & lacs traite de la réflexion sur une meilleure vie. Une bonne vie pour soi-même et pour les autres, sans causer des dommages, que ce soit aux humains, aux animaux, plantes, air et terre, rivières et lacs. Une vie, visant à l’autonomie pour tous, à la capacité à être pour soi sa propre fin, à poursuivre ce que l’on désire être ou atteindre.

Poursuivre son autonomie signifie aussi s’opposer au contrôle indésirable imposé par d’autres. Aujourd’hui les gens sont soumis à une grande diversité de mécanismes de contrôle, dont l’état n’en est qu’un seul. Dans le riche Occident la technologie de contrôle la plus importante consiste en l’endoctrinement permanent d’une idéologie de liberté libérale, la liberté de compétition pour les meilleurs places sur le marché de pertes et profits. Le contrôle n’est pas concentré dans un centre de pouvoir, mais se présente dispersé et multiforme.

A l’opposé se trouve l’idée de liberté libertaire : la liberté d’être. La résistance et l’opposition se font alors plutôt moléculaires que monolithiques, plutôt plurielles et diffuses que massivement frontales. Face à l’exploitation et la répression par lesquelles une minorité se maintient au détriment d’une majorité assujettie,  une éthique communiste libertaire affirme la lutte de pouvoir – moins dans le but d’affaiblir les plus forts (bien que ce soit souvent inévitable) que de renforcer les faibles.

Pour une bonne part la façon dont on voit le monde est déterminée par le contexte matériel dans lequel on se trouve. Mais réfléchir sur un monde meilleur a aussi à faire avec une meilleure manière de regarder, de penser et de parler. La conscience de la complexité de la réalité sociale quotidienne – considérer les phénomènes en tant qu’événements ou situations dans lesquels l’observateur fait partie essentielle du procès – est une condition préalable à pouvoir vraiment réfléchir et communiquer sur une meilleure vie. Le langage et les métaphores que l’on emploie pour décrire la réalité déterminent ce que l’on peut définir comme problème et suggèrent comment on pourrait construire des solutions. La langue n’est pas neutre. La lutte pour l’autonomie se joue aussi bien sur le terrain de la vie matérielle que sur celui de la représentation.

Si l’on veut penser une meilleure vie, on ne peut dissocier complexité, langage, autonomie, contrôle et résistance. Voilà le thème de rivières & lacs.

Ethisch eten

Stel, je wil lekker en gezond eten, met respect voor de producenten ervan (de mensen, maar ook de planten en de dieren), en je wil dat het allemaal op een beetje duurzame wijze tot bij jou komt en ook nog eens de lokale gemeenschap versterkt. Bio dus? Of eerder lokale productie op de boerenmarkt of een Buurderij van Boeren & Buren? Maar ben je zeker dat dat een beetje schoon en eerlijk geproduceerd is? Dan toch maar naar de bio-supermarkt?  Of juist zo veel mogelijk de grote ketens mijden, en gaan voor de lokale middenstand, als die er nog is? Maar ja, de lokale middenstand, is dat is niet allemaal rechts-liberaal, terwijl de supermarkten nu juist een plek vormen waar laaggeschoolden nog een (deeltijd) baan kunnen vinden? En wat als jouw lekkere bio-tomaten de vrucht zijn van slavenarbeid van Afrikaanse migranten in Zuid-Italië? Of als de koteletjes, die jouw lokale producent verkoopt naast de ‘eerlijke’ producten uit haar eigen bedrijf, gewoon in een vrachtwagen zijn aangevoerd vanuit een industriële varkenshouderij in Tsjechië? En de bio-bananen uit Gran Canaria kosten haast drie keer zoveel als de ‘duurzame’ bananen die geïmporteerd worden uit god-weet-welk Zuid-Amerikaans land. Niet simpel allemaal.

Een recent voorbeeld van hoe moeilijk die idealen of criteria te combineren zijn, vind je in Frankrijk. Sinds kort mogen producenten van bio-groenten en fruit in verwarmde kassen hun producten niet meer op de markt brengen in de periode van 21 december tot 30 april. Daarmee volgt de overheid de filosofie dat de bio-productie van groenten en fruit in wezen seizoensgebonden is, en dat industriële productie ingaat tegen de geest daarvan.  Bovendien zou een kilo tomaten uit een verwarmde serre zeven keer zoveel broeikasgassen (CO2) produceren als een kilo Franse seizoenstomaten, en nog altijd vier keer zoveel als een kilo die ingevoerd wordt uit Spanje. Tegenstanders van de maatregel wijzen er op dat de consumenten toch ook in de winter tomaten zullen willen, en dat sowieso 70% van de komkommers, 69% van de courgettes en 78% van de tomaten op Franse schappen uit het buitenland komt. “In plaats van 78% zal dan 90% van de tomaten uit het buitenland komen.”

De Franse maatregel lijkt een beetje een slag in de lucht. De etikettering van bio is een Europese materie, maar de lidstaten kunnen wel beslissingen nemen inzake de productievoorwaarden. Maar dan nog. De beperking van de verkoop uit verwarmde kassen in Frankrijk belet niet dat in de winter nog steeds oververpakte groenten en fruit met een biostempel per vliegtuig aangevoerd worden uit Zuid-Amerika en Afrika. Ook in België gaat men er voorlopig van uit dat het voor het milieu slechter is groenten en fruit te kopen die buiten het seizoen hier in verwarmde serres worden geteeld, dan Europese import uit ‘natuurlijk’ producerende gebieden. De ecologische impact daarvan, via de import met vrachtwagens, zou nog altijd vijf tot twintig keer minder zijn dan die van kasproductie – maar dat geldt dus niet noodzakelijk voor de boontjes en kiwi’s die vanuit andere continenten worden ingevoerd.

Informatie, zowel over de kwaliteit als over de herkomst van de producten is dus cruciaal. Daar mangelt het nog wel eens aan, ook in de bio-supermarkten. (Een positieve uitzondering was Terrasana/Anthonissen in Antwerpen, maar dat pand is door een bouwpromotor gesloopt en de zaak is verdwenen, lijkt het.) Hoe dan ook zijn de omzetten van de bio-supermarkten te groot om alleen met lokale producenten te kunnen werken. Bovendien spelen ook daar weer de uitbuitingsmechanismen om de inkoopprijzen zo laag mogelijk te houden. Dus wanneer kwaliteit en herkomst niet op de verpakking vermeld staan, weet je vaak niet waar je bio-vlees, kaas, groenten of fruit vandaan komen. Het is maar bij toeval dat ik ontdekte dat het lamsgehakt bij Bioplanet uit Schotland kwam.

Lokaal niet-industrieel geproduceerde bio, te koop zo dicht mogelijk bij de producent (de ‘korte keten’), dat lijkt dus ideaal. In de Ardense plattelandsgemeente waar ik een aantal jaren gewoond heb, was er zo’n circuit, waarbij je vrij goed kon weten wat je kocht. Binnen een redelijke straal had je minstens drie biologische tuinders, enkele bio-zuivelfabrikanten, wat echte bakkers, een biologische voedingszaak en enkele veehouders die op niet-industriële wijze koeien, geiten en schapen hielden. Bij allemaal kon je à la ferme je inkopen doen, maar je kon ze ook treffen op het wekelijkse marktje in Vielsalm. De slager in Trois-Ponts gaf van al zijn producten aan wie ze geproduceerd had, plus het ras van varken of koe, en zelfs de lokale Delhaize hadden een redelijke bio-afdeling en duidelijke herkomstvermelding van wild en kazen. Het enige restaurant in Lierneux noemde van alle gebruikte producten de (lokale) producent.

In een beetje stad is het soms wel mogelijk enkele middenstanders te vinden die eerlijk en duurzaam geproduceerde voedingswaren aanbieden. Brussel is geen probleem, en bijvoorbeeld Oostende lijkt mij, op de schaal die die stad heeft, ook wel voorzien. Maar waar ik nu woon, in een peri-urbane zone in het noorden van het land, is het lastiger. Hier moet je kiezen. Ga je (met de auto) naar de Bioplanet (van Colruyt) om goed en bio-gecertificeerd spul te kopen waarvan je niet weet waar het vandaan komt? Word je deelnemer aan een ‘plukboerderij’? Of ga je naar de wekelijkse buurderij waar een klein aantal lokale producenten een klein aantal eigen producten verkoopt? Maar ook daar stelt zich dan het probleem van herkomst en schaal.

Neem nu Hollebeekhoeve, een producent van de allerlekkerste zuivel. Vijftig jaar geleden ontdekte ik de melk en boter van Hollebeekhoeve in zowat de eerste ‘natuurvoedingswinkel’ in Antwerpen, een zakdoek groot, op de hoek van Wolstraat en Coppenolstraat. Nooit eerder zo’n lekkere melk gedronken, verpakt in plastic zakken van een liter – altijd een heel gedoe om van zo’n lubberende zak een punt af te knippen en de inhoud dan zonder al te veel morsen in een fles te krijgen. Maar kijk vandaag naar de website van het bedrijf: Hollebeekhoeve heeft 1100 melkkoeien en verwerkt per jaar zo’n 11 miljoen liter melk. Dan ben je vermoedelijk ver weg van de gezonde koe die ‘natuurlijk’ in de wei staat te grazen; in het ergste geval is deze lekkere zuivel afkomstig van permanent mishandelde industriekoeien, zoals die in 2015 te zien waren in de gruwelijke Zembla-reportage De topsporters van de melkindustrie.