Colonialisme vert

Depuis longtemps chacun.e en Europe occidentale est en mesure de suivre toutes sortes d’infos à propos de la covid-19 et la consommation d’animaux sauvages, de zoonoses et des effets de la pandémie pour le tourisme, ou des conflits entre agriculture et gestion des ressources naturelles. Dans un long article sur Africa is a country l’ « écologiste carnivore » Kényan Mordecai Ogada se penche sur les relations entre protection environnementale, tourisme et survie dans le Kenya d’aujourd’hui. Son texte commence par souligner l’hypocrisie occidentale dans la critique sur la façon dont les Chinois se comportent par rapport à de la nourriture vivante. Mais après, Ogada se tourne vers la situation dans son pays. Je reprends son texte dans ses grandes lignes.

Depuis cent ans, le Kenya est un exemple type de tout ce qui va bien ou mal en Afrique dans la relation entre gestion environnementale et tourisme. (Dans les médias surgissent encore toujours des photos de gars (m/f) posant fièrement sur un lion ou un éléphant qu’ils ont tué pour le sport, mais savez-vous que pendant un safari en 1909 le président étatsunien Theodore Roosevelt et sa compagnie ont réussi un vrai carnage en abattant plus de 11.000 animaux, dont plusieurs espèces des « cinq grands »: lion, léopard, éléphant, buffle et rhinocéros ?) Mais bon, à cause d’interdictions de voyager et de confinements le tourisme en Kenya s’est pratiquement effondré. Comme il n’y a plus de touristes étrangers, les installations existantes ont un besoin urgent de clients autochtones et locaux – un public que l’on ne voulait à peine connaître auparavant.

C’est surtout dans les réserves naturelles que la tragédie se déroule vraiment. C’est là en effet que les ONG de protection environnementale ont depuis longtemps sorti le grand jeu à convaincre des communautés réticentes de pasteurs et d’éleveurs à partager leur aménagement avec les animaux sauvages. Il fallait bien alors que ces communautés renoncent à leurs moyens de vivre et à leur identité basée sur l’élevage. Pour les environnementalistes le paysage n’appartiendrai pas aux hommes, mais au monde des animaux. De toute façon, ce décor naturel ne contient pas de valeur culturelle intrinsèque, de sorte que, comme les touristes, eux s’intéressent à la faune sauvage, il serait mieux pour les éleveurs de faire appel à ces passants-là pour contribuer à leur subsistance. En contrepartie de subventions (argent gratis !) les communautés locales se retireraient vers les bords du décor et mettraient les plus belles parties à disposition des animaux sauvages, qui de leur part attireraient les touristes. Il ne leur restera que de jouer les gardiens, garçons, cuisiniers, etc.

Depuis la flambée de la covid-19 ces communautés locales souffrent de plusieurs formes de pauvreté. Maintenant que le tourisme s’est effondré, elles dépendent de distributions alimentaires. Chacun ne comprenant qu’un brin de l’économie de l’élevage sait, selon Ogada, qu’il a toujours été inconcevable pour une communauté de pasteurs et d’éleveurs d’être dépendante de distributions alimentaires. Mais le culte de la protection de la nature a sapé la résilience de communautés entières. Deux cents ans après la première invasion, l’Occident a réussi encore à mettre l’Afrique à genoux en la rendant dépendante.

Le monde devrait se rendre compte de la menace qui émane du mouvement mondial de protection de la nature comme il s’est développé à l’Occident. La façon dont il poursuit ses objectifs est impitoyable et elle manifeste selon Ogada toutes les caractéristiques d’un culte. D’un côté la jeunesse africaine se débat avec les visions de nonagénaires occidentaux comme David Attenborough, qui dans ses docus nature néglige consciemment les populations humaines ; de l’autre côté les dirigeants africains se laissent sermonner par une adolescente européenne dont l’assurance éloquente et le manque de compréhension ne laissent aucune place au moindre doute de soi-même. Et tandis que des étudiant.e.s africain.e.s peinent à se faire entendre dans le monde académique, ils et elles sont confronté.e.s à des théories dérisoires selon lesquelles la moitié de la terre devrait être protégée en faveur de la biodiversité. Ce que l’on omet à dire est que cette moitié se situerait majoritairement dans le Sud mondial, vu que c’est là que se trouve en premier lieu une biodiversité assez importante pour des mesures tellement draconiennes. Les Nations Unies et d’autres instances internationales, comme la Convention pour la Diversité Biologique, semblent avoir repris l’idée. On propose maintenant d’élargir la proportion du paysage global qui serait soumise à des mesures de protection environnementale de 14 % à 30 %. Pour Ogada, réaliser un tel objectif reviendrait à du génocide.

Ce petit texte est basé sur des fragments de l’article What Chinese people eat. J’ai publié la version originale en néerlandais le 16 novembre, mais voilà que deux jours plus tard je trouve sur Le monde diplomatique dans la rubrique des livres du mois le texte suivant d’Ali Chibani.

L’invention du colonialisme vert. Pour en finir avec le mythe de l’éden africain

Guillaume BlancFlammarion, Paris, 2020, 352 pages, 21,90 euros.

Précis et exhaustif, Guillaume Blanc, historien de l’environnement, décrit la manière dont, en Afrique, la transformation d’espaces agropastoraux en parcs naturels est encouragée par des organisations nées dans le contexte colonial. Investis par d’anciens administrateurs coloniaux, l’Union internationale pour la conservation de la nature (UICN), le Fonds mondial pour la nature (WWF), l’Organisation des Nations unies pour l’éducation, la science et la culture (Unesco)… multiplient les actions motivées par le mythe de la « forêt perdue » dans une « Afrique plus naturelle qu’humaine », éden « à protéger contre des Africains destructeurs ». Appauvries et dépendantes du tourisme, les populations autochtones sont aussi expropriées à la demande d’organisations internationales qui exigent l’abolition des « droits humains individuels » dans les parcs naturels. L’exemple du parc national du Simien, en Éthiopie, témoigne du remplacement du « fardeau civilisationnel de l’homme blanc » par le « fardeau écologique de l’expert occidental ». L’auteur n’oublie pas de rappeler la complicité des dirigeants africains, avides « de la reconnaissance des institutions internationales et de leurs aides financières ».

Wilde dieren, Afrika en corona

In West-Europa kan iedereen al geruime tijd in de media de berichten volgen over de conflicten tussen landbouw en natuurbeheer, covid-19 en het eten van wilde dieren, over zoönose en de economische gevolgen van de pandemie voor het toerisme. In een lang artikel op de mooie website Africa is a country heeft de Keniaanse carnivore ecologist Mordecai Ogada het over de relaties tussen milieubescherming, toerisme en overleven in het Kenia van vandaag.  Zijn stuk, dat begint met een kijk op de westerse hypocrisie in de kritiek op hoe men in China omgaat met levend eten, komt na een tijd terecht bij de situatie in zijn land. Ik neem het hieronder in grote lijnen over; iedereen hier is inmiddels immers vertrouwd met natuurfilms, David Attenborough (laatst nog een idolaat stuk in De groene Amsterdammer), beelden van safari’s en wildreservaten, en de soms bitse discussies in deze streken tussen natuurbeschermers, boeren en klimaatactivisten.

Ogada begint met de vaststelling dat Kenia de laatste honderd jaar een typevoorbeeld was van al wat in Afrika goed en fout ging in de relatie tussen natuurbeheer en toerisme. (Nog steeds duiken er recente foto’s op van types die trots poseren op een olifant of een leeuw die zij voor de sport hebben doodgeschoten, maar wist je dat in 1909 een safari met VS-president Theodore Roosevelt erin slaagde meer dan 11.000 dieren om te leggen, waaronder verschillende exemplaren van the big game: olifant, leeuw, buffel, neushoorn en luipaard?) Nou goed, vanwege reisverboden en lockdowns is het toerisme in dat land vrijwel ingeklapt. De obsessie met buitenlandse toeristen (die er nu niet meer zijn) maakt dat de bestaande voorzieningen zich ineens moeten richten op mogelijke binnenlandse en lokale klanten – een publiek dat zij vroeger amper zagen staan.

Maar het is vooral in de natuurreservaten dat de ware tragedie zich afspeelt. Daar immers hebben ngo’s voor natuurbescherming lange tijd alles uit de kast gehaald om weigerachtige gemeenschappen van herders en veehouders ertoe te brengen hun landschap te delen met wilde dieren. Daarvoor moesten zij dan wel hun bestaansmiddelen en hun identiteit (die gebaseerd was op de veehouderij) opgeven  of tenminste zwaar in vraag stellen. De redenering van de natuurbeschermers was dat het landschap niet aan de mensen toebehoort, maar aan de dierenwereld, en dat die bovendien geen intrinsieke culturele waarde bezit. Toeristen zijn geïnteresseerd in wildlife, en dus konden de veehouders voor hun levensonderhoud voortaan beter een beroep doen op die arrivals, zoals zij in Kenia schijnen te heten. In ruil voor subsidies (gratis geld!) moesten de lokale gemeenschappen zich terugtrekken naar de randen van hun land, en de beste gedeelten daarvan ter beschikking stellen van de wilde dieren die toeristen zouden aantrekken. Zij moesten hun kudden inkrimpen en leren zich ten dienste stellen van de toeristen, als kelners, opzichters, koks, rangers en dergelijke.

Sinds de uitbraak van covid-19 lijden deze lokale gemeenschappen onder allerlei vormen van armoede. Nu het toerisme is ingestort, hangen zij af van voedselbedeling. Voor wie ook maar een beetje de economie van de veehouderij begrijpt, is het ondenkbaar dat gemeenschappen van herders en veehouders nu afhankelijk zijn van voedselbedeling – zeker in een jaar dat zoveel neerslag en grasgroei heeft gekend. De cultus van het natuurbehoud heeft het weerstandsvermogen van hele gemeenschappen ondermijnd. Tweehonderd jaar na zijn eerste inval is het Westen er weer in geslaagd Afrika op de knieën te krijgen door het van zich afhankelijk te maken.

De wereld moet zich bewust worden van de dreiging voor sociale stabiliteit die uitgaat van de wereldwijde natuurbeschermingsbeweging, zoals die tot stand is gekomen in het Westen. De manier waarop die haar doelen nastreeft is meedogenloos en vertoont alle kenmerken van een cultus. Negentigjarige westerlingen zoals Sir David Attenborough schrijven routineus toekomstdoelen voor aan de jongeren in het zuidelijk halfrond. (De global South is meer dan het zuidelijk halfrond; denk aan wat vroeger ‘de derde wereld’ heette – maar voor dit verhaal gaat het toch vooral om zuidelijk Afrika.) De natuurfilms die hij daarvoor inzet laten bewust menselijke bevolkingen uit beeld. En terwijl de Afrikaanse jeugd worstelt met de visies van oude westerlingen, worden hun leiders geconfronteerd met de vermaningen van een Europese tiener, verstrekt met de welbespraakte zelfverzekerdheid van iemand die in de verste verte zelfs niet de geringste kennis heeft die nodig is om ook maar een beetje twijfel te hebben aan zichzelf.

Terwijl Afrikaanse studenten proberen zich hoorbaar te maken in academia, worden zij geconfronteerd met bespottelijke theorieën, zoals de halve-aarde theorie van een gezaghebbende prof in Harvard. Volgens deze theorie zou de helft van de aarde ‘beschermd’ moeten worden ten bate van de biodiversiteit. Wat de voorstanders er niet bij vermelden is dat deze biodiversiteit zich overwegend bevindt in de tropen, aangezien de landen met gematigde temperaturen niet langer een biodiversiteit hebben die zulke drastische maatregelen verantwoordt. Dit soort theorieën in praktijk brengen, zou neerkomen op genocide, maar de wereld lijkt dat maar als heel normaal te accepteren wanneer de bescherming van het milieu wordt ingeroepen.

De Verenigde Naties en andere wereldwijde instellingen, zoals de Convention for Biological Diversity, hebben het idee overgenomen. Er wordt nu voorgesteld om de proportie land die valt onder milieubescherming op te trekken van de huidige 14 % tot 30 %. Het idee wordt van verschillende zijden ondersteund, maar daarbij zijn er twee opvallende constanten: het gaat steeds om witte mensen die dat doen, en het verschil in consumptiepatronen tussen henzelf en het zuidelijk halfrond komt daarbij niet ter sprake.

De term ‘het nieuwe normaal’ wordt tot misselijk maken toe te voorschijn gehaald om de wereld van na covid-19 aan te duiden. In werkelijkheid is het de manier waarop de volkeren en het leefmilieu van de global South zijn uitgebuit door het Westen, die abnormaal is. Nu gek genoeg de pandemie Afrika minder lijkt te raken dan de global North, heeft de coronacrisis misschien een en ander rechtgezet.

Het voorgaande is gebaseerd op fragmenten uit What Chinese people eat.

Apocalypse

Le 4 août 2020 une double explosion détruit le port de Beyrouth et une bonne partie de la ville. Quelques trois cent mille personnes perdent leurs habitations et rejoignent les masses affamées et enragées qui protestent depuis des mois contre un gouvernement corrompu et ses politiques néolibérales. Le 1er novembre, les incendies de forêt californiens débutés en août ont pratiquement détruit 16.800 km2 de bois – et des milliards d’êtres vivants qui y existaient. En Belgique, l’araignée traditionnellement la plus répandue, surtout en cette saison d’automne, l’épeire ou l’araignée de jardin, aurait pratiquement disparue. Le dessèchement de l’environnement aurait décimé le nombre d’insectes desquels elle se nourrit. Selon le biologiste Gerardo Ceballos la sixième période d’extinction massive de vie terrestre a commencé. La cinquième période date de la préhistoire, et celle-là aurait mené entre autres à la disparition des dinosaures. Dans une interview récente il dit : « Je crois sincèrement que notre civilisation va s’effondre. » Le 2 novembre, l’Organisation mondiale de la santé compte presque 1.200.000 morts dus à la covid-19.

Ce sont des phénomènes comme ceux-ci qui mènent par exemple une organisation intelligente comme Thomas Project à parler de « temps dans lesquels nous sommes exposés cruellement à la mort, individuellement et collectivement ». Les gens du Thomas Project ne sont pas les premiers, et surtout pas les seuls aujourd’hui à chérir une telle vision eschatologique – et les métaphores pour transmettre une telle vision ne manquent pas.

En 2008 le sociologue allemand Harald Welzer publie Klimakriege. Wofür im 21. Jahrhundert getötet wird. Dans ce livre il développe pour la catastrophe qu’attend le monde la métaphore de Rapa Nui, ou bien l’Île de Pâques : les insulaires ont pillé les ressources de l’île si profondément qu’à la fin ils organisèrent leur propre extermination. (Il y a quand-même quelque chose à redire à cette métaphore. L’exemple pourrait en effet démontrer comment une civilisation prospère développe des stratégies qui mènent à sa propre fin ; d’autre part la culture de Rapa Nui a perduré pendant presque neuf siècles, ce qui est beaucoup plus longtemps que le système capitaliste actuel. Dès lors, on peut se demander si cette culture de l’Île de Pâques fut vraiment un désastre.)

De toute façon il y a évidemment encore Nicolas Hulot, qui pour une courte période fut ministre français de la transition écologique et qui publia en 2004 Le syndrome du Titanic. Du monde tel que nous le connaissons aujourd’hui, les jours sont comptés, écrivit-il. Nous nous trouvons dans un état d’urgence écologique, et le sort du Titanic est une bonne métaphore pour décrire le cruel effondrement du monde. Ce que nous vivons de nos jours est un collapse irréversible, causé par des perturbations climatologiques, la pollution, l’extinction de plantes et d’animaux, l’épuisement de ressources et la prolifération de crises sanitaires.

Des doctrines eschatologiques, il y en a de tous les temps – le plus souvent de caractère théologique. Mais s’il y a un texte qui a marqué l’imaginaire occidental du collapse final, c’est-à-dire de l’apocalypse, c’est bien l’Apocalypse de Jean (le Livre de la révélation).

Puis je vis un autre ange puissant qui descendait du ciel, enveloppé d’un nuage, et l’arc-en-ciel au-dessus de la tête; son visage était comme le soleil, et ses pieds comme des colonnes de feu.

2          II tenait à la main un petit livre ouvert; et ayant posé le pied droit sur la mer et le pied gauche sur la terre,

3          il cria d’une voix forte, comme rugit un lion; et quand il eut poussé ce cri, les sept tonnerres firent entendre leurs voix.

4          Après que les sept tonnerres eurent parlé, je me disposais à écrire, mais j’entendis du ciel une voix qui disait:  » Scelle ce qu’ont dit les sept tonnerres, ne l’écris point. « 

5          Alors l’ange que j’avais vu debout sur la mer et sur la terre, leva sa main droite vers le ciel,

6          et jura par Celui qui vit aux siècles des siècles, qui a créé le ciel et les choses qui y sont, la terre et les choses qui y sont, la mer et les choses qui y sont, qu’il n’y aurait plus de temps,

7          mais qu’aux jours où le septième ange ferait entendre sa voix en sonnant de la trompette, le mystère de Dieu serait consommé, comme il l’a annoncé à ses serviteurs, les prophètes. (Révélation 10 : 1-7)

Et ainsi de suite.

Bien que – et paradoxalement, bien sûr aussi parce que – cette prophétie soit la « plus inaccomplie, la plus démentie par l’histoire », comme l’écrit le théologien Sergio Quinzio dans son commentaire sur la Bible, le Livre de la révélation a toujours été une source d’inspiration pour des artistes en abondance. En 1968 Pierre Henry composa son Apocalypse de Jean, une « lecture électronique en 5 temps », qui paraîtra sur trois disques vinyle l’année suivante. Il s’agit d’un oratoire de plus de cent minutes, une déclamation pompeuse du texte français par Jean Négroni, alternée avec des sons électroniques évoquant les quatre chevaux, les sept trompettes, les colonnes de feu et les cataclysmes, les bêtes de la mer et celles de la terre, et tous les monstres terribles qui surgiront le jour final du Jugement dernier.

Quelle différence avec le Quatuor pour la fin du temps que composa Olivier Messiaen en 1941, et qui porte pourtant en guise d’introduction la citation de l’Apocalypse mentionnée plus haut. Le contexte était complètement différent bien sûr. Messiaen écrivit son quatuor pendant qu’il était prisonnier de guerre, et en fonction des musiciens et des instruments qui se trouvaient autour de lui dans le camp Stalag VIIIA à Görliz : une clarinette, un violon, un violoncelle et un piano de buffet délabré. Il est clair que l’orchestration y joue un rôle, mais en comparaison avec l’Apocalypse de Jean de Pierre Henry, le Quatuor – bien que les différentes parts portent des titres qui réfèrent à la prophétie de Jean – est un chef d’œuvre d’austérité. Pas de feu et de souffre, ni tonnerre et éclairs, mais une tentative à arrêter le temps. L’œuvre se déroule très lentement, les irrégularités et les asymétries rythmiques et harmoniques sont censées créer une conscience de la fin du temps, un continuum intemporel sans rythmes ou harmonies prévisibles. Pour Messiaen, l’apocalypse évoquait un continuum éternel – immatériel, spirituel et catholique.

L’apocalypse en tant qu’arrêt des temps, disparition du temps. En effet, mon enregistrement par Het Collectief sur Fuga Libera est intitulé « Quatuor pour la fin du Temps », mais celui sur Philips (Espagne) « Cuarteto para el fin de los tiempos ». Il y a une différence sémantique entre la « fin des temps » et la « fin du temps ». On peut penser les deux, c’est-à-dire, on peut penser, ici-maintenant, la fin ou la disparition du temps ou des temps. Mais on ne peut pas se l’imaginer, parce que l’imagination présuppose une présence, et donc le temps. La question est donc : qu’entend-on par cette apocalypse, ce collapse, cette fin finale ?

Quoi qu’il en soit, la vraie apocalypse, celle qui aura effectivement lieu, devra nécessairement terminer tous les temps. Entretemps, pendant que la prophétie continue à être frontalement démentie par l’histoire, le temps irréversible reste la base de tout ce qui se produit.

De wereld in je

Elders op deze blog zie je dat ik het ook doe: menselijk en niet-menselijk naast elkaar plaatsen, en dus een onderscheid maken tussen die twee categorieën. Volgens filosoof Emanuele Coccia is dat een vergissing. Zo stel je immers tegenover het menselijke een andere categorie die bestaat uit zaken die onderling niets met elkaar te maken hebben, bijvoorbeeld champignons, lieveheersbeestjes en olifanten – terwijl het helemaal niet evident is dat een lieveheersbeestje dichter bij een paddenstoel staat dan bij mensen.

Dit soort benadering leidt volgens hem tot een reductionistisch naturalisme, waardoor datgene wat de mens menselijk maakt teruggevoerd wordt tot een spel van blinde moleculen. Waarom zou je immers de zaak niet omdraaien, en onderzoeken hoe je datgene wat de mens menselijk maakt (rationaliteit, taal, spiritualiteit) ook terugvindt bij elke andere levensvorm, zij het iedere keer in een verschillende vorm of verschijning?

Emanuele Coccia wordt uitgebreid geïnterviewd hierover in SOLDES almanach #6  uit 2019, in pre-coronatijden dus. Zijn stelling is dat het meest wezenlijke onderlinge verband tussen levende wezens niet loopt via de genetica of de voortplanting, die een grote familie van levende wezens zou doen ontstaan met onderling verschillende graden van verwantschap, maar “on est tous interconnectés parce qu’on ne cesse pas de manger les autres : chaque jour, vous mangez des êtres d’autres espèces”.

Wat maakt dan onder alle levende wezens juist bomen en planten bijzonder? Dat zij geen andere levende wezens eten. De natuur vertoont een ongehoord geweld: iedereen en alles eet alles en iedereen. Alleen de planten worden opgegeten, zonder dat zij zelf anderen eten. Dat betekent echter niet – zoals Peter Wohlleben wel lijkt te suggereren – dat je het samenleven van bomen en planten kan gebruiken als een model voor maatschappelijk samenleven. Want zelfs als planten een familieleven hebben en geen andere levende wezens eten, blijft toch dat zij zelf leven om gegeten te worden.

Voor Coccia is het een mysterie dat het blijkbaar het einddoel is van elk levend wezen om opgegeten te worden door andere levende wezens. Maar op die manier transformeert iedereen iedere keer wel opnieuw de ander tot zichzelf: je neemt de substantie of het vlees van een ander levend wezen en maakt het tot een deel van je eigen lichaam. En dat eigen lichaam deel je weer met de wereld. « D’un côté, il y a l’appropriation d’une partie du monde, pour en faire la chair de sa propre chair; de l’autre une partie de notre propre corps est restitué au monde, pour en faire un mobilier de cet univers vaste et infini. Avec le souffle, sujet et objet, moi et environnement, contenant et contenu ne cessent pas de changer de place. »

De daad van het ademen zelf toont inderdaad al dat het onderscheid tussen jou en de rest van de wereld materieel gezien een illusie is; het ademen dwingt je de hele tijd om je te vermengen met wat rondom je bestaat. Ademen betekent de substantie van de wereld tot je nemen en ze transformeren tot ik, of in de woorden van Coccia, een voortdurende constructie en deconstructie van jezelf. Dat maakt de relatie tussen mensen en andere levenden tot meer dan een puur morele relatie van respect; het is een vooral een intieme relatie, waarin gelijk welk levend wezen tegelijk deel uitmaakt van je verleden en van je toekomst.

Rossana Rossanda

In de nacht van 19 op 20 september is in Rome Rossana Rossanda overleden. Zij was 96. Rossanda was in 1969, samen met onder meer Luigi Pintor, een van de oprichters van il manifesto, dat twee jaar later een dagblad zou worden dat trots de kop quotidano comunista draagt, maar altijd zeer kritisch is gebleven ten opzichte van het geïnstitutionaliseerde communisme.

Na de Tweede Wereldoorlog werd Rossanda lid van de Italiaanse Communistische Partij (PCI). Zij werd verantwoordelijk voor de cultuurpolitiek en lid van de Kamer van volksvertegenwoordigers. Aan die leidende rol binnen de PCI kwam een eind in 1968-1969, toen zij steeds duidelijker aansloot bij een strekking binnen de partij die sympathiseerde met de woelige arbeiders- en studentenrevolte, die deels juist tegen de PCI was gericht. Maar die solidariteit met de bewegingen was niet kritiekloos. Paolo Virno verwijst in zijn in memoriam naar haar houding tijdens de beruchte 7 april processen.

Na de ontvoering van en de moord op Aldo Moro door de Brigate Rosse in 1978, vond van 1979 tot 1988 een lange serie strafprocessen plaats tegen mogelijke leden en sympathisanten van de beweging Autonomia operaia. De processen markeren het begin van de ‘loden jaren’, waarin buiten honderden verdachten van Autonomia, volgens ernstige berekeningen zo’n 60.000 activisten werden vervolgd en 25.000 gedetineerd. Het Openbaar Ministerie stelde dat de organisatie eigenlijk de legale façade was van een complexe ondergrondse terreurorganisatie, waarvan de Rode Brigades slechts een onderdeel waren. De PCI schaarde zich meteen mee tegen de autonomen, die zij het gebruik van geweld verweet en het feit dat zij de ‘linkse eenheid’ in gevaar zouden brengen.

Paolo Virno was, samen met onder meer Toni Negri, bij de eersten die vervolgd werden voor hun lidmaatschap van Autonomia operaia. Rossana Rossanda volgde voor de krant de zittingen van de 7 april processen. Virno herinnert zich hoe zij, terwijl hij en zijn medeverdachten geboeid opgesloten zaten in een kooi in de rechtszaal, door de tralies heen met hen bleef discussiëren over hun strategische en theoretische stellingnamen (de richting binnen het marxisme die later operaismo zou worden genoemd). Die discussie, zegt Virno, was in haar en onze ogen te ernstig om ze weg te laten drukken door humanitair geweeklaag.  

Rossanda was sterk gekant tegen de methoden van de Rode Brigades en tegen diegenen waarvan zij meende dat zij die methoden legitimeerden, maar ook de toenmalige volgzaamheid van de Italiaanse partij ten opzichte van de Sovjet-Unie stuitte haar tegen de borst. Het breekpunt kwam in 1969, toen Rossanda en il manifesto harde kritiek uitten op de bezetting van Tsjechoslowakije door de landen van het Warschaupact. Zij werd uit de partij gezet.

Rossana Rossanda ging aan het werk als journaliste en directrice van de krant. Zij schreef met een grote luciditeit over ontwikkelingen en discussies binnen de arbeidersbeweging en ‘links’, over feminisme of over (internationale) politiek. Zo liggen hier voor mij drie commentaren die zij in il manifesto schreef naar aanleiding van het historische bezoek van VS-president Richard Nixon aan China in februari 1972. Haar analyse houdt in dat, als er werkelijk opnieuw politieke betrekkingen zouden ontstaan tussen de Verenigde Staten en China, die gebaseerd zullen zijn op eenzijdige concessies vanwege de VS. De Verenigde Staten zijn immers de enige van de twee partijen die er wat voor opgeven, namelijk de twintig jaar lange politieke isolering van China en de droom van een eeuwige en onbetwiste militaire en politieke dominantie in Azië. De beloofde troepenterugtrekking uit Formosa (nu Taiwan) en uit Indochina (het einde van de oorlog in Vietnam) betekent volgens Rossanda een ware verschuiving van de machtsevenwichten in de wereld en het einde van de VS-suprematie in Azië. De entree van China op het politieke wereldtoneel biedt daarentegen volgens haar nieuwe troeven voor onderdrukte volkeren nu China weigert een nieuwe supermacht te zijn en het streeft naar verbroedering met de onderdrukte volkeren, ‘samen met de kleintjes dus tegen de twee groten’, de VS en de USSR. (Zij kon niet alles voorzien, natuurlijk.)

Maar goed, Rossana Rossanda was een monument, een sleutelfiguur in de Italiaanse journalistiek en in de discussies over de ontwikkelingen en de bewegingen binnen links, een erudiete schrijfster en een gedreven krantenmaakster. In de aanloop naar de eerste Differerence Day – World Press Freedom Day die de Vrije Universiteit Brussel organiseerde  in 2015 stelde ik voor dat de eerste ‘Honorary Title for Freedom of Expression’ zou uitgereikt worden aan Rossana Rossanda. Maar prof. Caroline Pauwels, die de initiatiefneemster en de grote baas was van het hele gebeuren, wilde absoluut Robert Redford als laureaat in Brussel. Uiteindelijk ging de ‘Honorary Title’ dat jaar naar de gedetineerde en gemartelde Saoedi-Arabische blogger Raïf Badawi.

Als eerbetoon aan Rossana Rossanda vertaal ik een stuk van het editoriale van il manifesto van 22 september.

Vannacht heeft Rossana Rossanda ons verlaten. Het is geen onverwacht verlies, en zelfs in zekere zin verwacht, gezien haar zwakke fysieke conditie en haar leeftijd.

Het is een open wonde, en dat zal het blijven. Na de laatste dramatische economische crisis van il manifesto in 2012, was zij de laatste jaren weer gaan schrijven en was zij in zekere zin weer aanwezig in haar krant.

Rossana was uniek. Juist vandaag erkent iedereen haar belang, niet alleen voor de geschiedenis van il manifesto, maar voor de hedendaagse politiek en cultuur. Zij paste zich immers niet aan aan de dominante intellectuele modellen, zij stond erbuiten om juist eerder dan anderen de ontwikkeling te zien van de sociale processen die aan de gang waren en om er de resultaten van te voorzien.

Addio Rossana e per sempre.

(Ik vind op internet niet meteen vertalingen van haar werk.)

Pragmatic

Remember, Robert, in life anything can happen. Even if you don’t have all the things you want, be grateful for the things you don’t have that you don’t want.

Bob Dylan’s father, quoted in: Bob Dylan, Chronicles – Volume One, 2004, 226.