vrede en verzoening

Het lijkt nu vast te staan: Gent Festival van Vlaanderen annuleert het concert van de Münchner Philharmoniker onder de leiding van Lahav Shani. De man is namelijk ook dirigent van het Israëlisch Filharmonisch Orkest. Bij de bekendmaking van de annulering werd verwezen naar de culturele boycot van Israël waartoe Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez (Vooruit) had opgeroepen.

Naast steunbetuigingen en lof voor deze schuchtere poging tot boycot van een staat die volgens een onderzoekscommissie van de Verenigde Naties volop een genocide uitvoert, was er uiteraard ook kritiek. Premier/partijvoorzitter/burgemeester De Wever (N-VA) gaf die op zijn eigen clowneske manier in Duitsland zelf; Joren Vermeersch, adviseur van minister van Oorlog Francken (ook N-VA), deed het in een column in De Standaard. Daarin schreef hij onder de kop Met de ‘unieke waarheid’ van onze minister van Cultuur waait de geest van Stalin door het culturele veld: “De wereldvermaarde Israëlische dirigent Lahav Shani werd er een podium ontzegd, omdat hij weigerde de unieke waarheid te onderschrijven die de Vlaamse minister van Cultuur Caroline Gennez in pacht meent te hebben over het conflict tussen Israël en Hamas. Vorig jaar had Lahav Shani in een opiniestuk in de Süddeutsche Zeitung een krachtige boodschap van hoop op vrede en verzoening tussen Palestijnen en Israëli’s gepubliceerd. Dat werd niet afdoende bevonden.”

Nou, kijk dan zelf even naar de tekst die Shani in augustus 2024 (toen was de massamoord dus al tien maanden aan de gang) schreef en oordeel zelf of het een krachtige boodschap is van hoop op vrede en verzoening tussen Palestijnen en Israeli’s. De Standaard publiceerde een Nederlandse vertaling onder de enigszins cynische kop ‘Vrede moet en zal er zijn’ – terwijl het toch al lang duidelijk is dat er voor de Israëlische machthebbers enkel vrede kan zijn als er geen Palestijnen overblijven. Dat kan je dan ook vrede noemen.

“Vrede en verzoening zijn mogelijk” schrijft Shani, refererend aan het feit dat hij, “een Jood en Israëlisch staatsburger”, tachtig jaar na het einde van het nazitijdperk,  tegenwoordig niet alleen dirigent is van het Israëlisch Filharmonisch Orkest, maar ook van de Münchner Philharmoniker. De vergelijking met wat er vandaag in Palestina gebeurt lijkt mij niet helemaal te kloppen. Duitsland had in 1945 de oorlog verloren, en het is die voormalige verliezer die zich sindsdien overgeeft aan kritiekloze ondersteuning van al wat zijn voormalige slachtoffer uitvreet. In normale omstandigheden is het overigens niet meer dan normaal dat een Jood bij een Duits orkest op de bok kan staan. Maar dit zijn nu geen normale omstandigheden. Alles wordt anders als die zelfde Jood zich manifesteert als Israëlisch staatsburger op een moment dat zijn staat bezig is aan een genocide en hij bovendien verder in zijn stuk aangeeft: “Wij (dat is het Israëlisch Filharmonisch Orkest) zien ons ook als vertegenwoordigers van Israël.”

Vandaag zijn het de Palestijnen die bezig zijn de oorlog te verliezen, en zij hebben geen voormalige slachtoffers tegenover wie zij wat goed te maken zouden hebben. Palestijnen hebben geen systematische massamoorden gepleegd op een bevolkingsgroep die zij willen vernietigen. Natuurlijk zijn er sinds 1948 daden van verzet geweest tegen de bezetting, maar moeten zij zich dan verzoenen met de staat die al tachtig jaar bezig is hen te verjagen, te onderdrukken en uit te moorden? De vergelijking die Shani maakt zou opgaan, als Israël de oorlog verloor, de rechten van de Palestijnen erkent, en vervolgens een Palestijnse dirigent werd gevraagd het Israëlisch Filharmonisch Orkest te komen leiden. Dat zit er voorlopig niet in, denk ik.

Wat verder schrijft Shani: “Het Israëlisch-Palestijnse conflict is uiterst complex. Het is geen kwestie van zwart of wit.” Nu ben ik er zelf altijd voorstander van de complexiteit van de werkelijkheid op te zoeken en te erkennen. Maar om als mens met een complexe werkelijkheid om te kunnen gaan, is het vaak noodzakelijk die complexiteit – tijdelijk, bewust, pragmatisch – te reduceren tot iets wat behapbaar is. Een zinvolle techniek om dat te doen is bijvoorbeeld het gebruik van metaforen of van terminologie die tijdelijk, bewust, pragmatisch een deel van de werkelijkheid versluiert.

Praten over een ‘Israëlisch-Palestijns conflict’ is zo’n reductie. Het is een terminologie die versluiert dat achter dat ‘conflict’ een politiek en een ideologie en een werkelijkheid schuilgaan, die erop gericht zijn het hele grondgebied van Palestina te bezetten en te koloniseren, en de oorspronkelijke bevolking te verjagen of uit te moorden. Een conflict impliceert overigens een soort gelijkwaardigheid, waarbij alle betrokken partijen elkaar kunnen raken. Een situatie waarin één partij met al het geweld en de kracht die zij (met behulp van de machtigste bondgenoten) kan mobiliseren neerkomt op een andere, is geen conflict, maar terreur.

In de derde alinea dan, stelt Shani dat je “de situatie waarin we ons bevinden, en ook wat nog komen zal, niet los (kunt) zien van wat voordien, in de beide voorbije jaren, in Israël is gebeurd.” De beide voorbije jaren? Het zal toch niet weer zo’n verhaal worden waarin alles begint met de Palestijnse revolte van 7 oktober 2023, net alsof daar geen tachtig jaar van kolonisatie aan vooraf gingen? Nee, inderdaad, daar gaat het niet om. Waar Shani naar verwijst is niet die geschiedenis van onderdrukking van de Palestijnen, maar de “versterkte polarisatie en de verdeling van Israël” vanwege interne verdeeldheid over de hervorming van Justitie en het verlies van vertrouwen in de democratie. In Shani’s verklaring voor “de situatie waarin we ons bevinden, en ook wat nog komen zal” komen Palestijnen niet eens voor. Het verlies van vertrouwen in de democratie dat hij betreurt geldt niet eens voor de Palestijnen, want voor hen is er geen democratie; zij leven in een systeem van apartheid.

Verder komen natuurlijk nog eens “de terroristen van Hamas” ter sprake – terwijl al lang geleden in verschillende media is duidelijk gemaakt dat de revolte van 7 oktober 2023 niet alleen het werk was van Hamas, maar ook van andere verzetsbewegingen, en dat de term ‘terrorist’ (en ook ‘gijzelaar’) op de eerste plaats een ideologische lading heeft. Zo is wat het Israëlische leger doet blijkbaar geen terreur, en zijn de duizenden Palestijnen die zonder vorm van proces opgesloten zitten in kampen en gevangenissen geen gijzelaars, maar ‘gevangenen’. Ook De Standaard doet trouwens volop aan mee aan het gebruik van deze ideologisch gekleurde terminologie.

“Voor het eerst in mijn leven was ik bang, omdat ik een Jood ben. Een Israëliër buiten Israël. Zelfs het gevoel dat we als Joden veilig zijn in Israël, was weg. Als we daar niet veilig zijn, zijn we het nergens”, schrijft Shani verder. Maar hoe kan je nou het gevoel hebben dat je ooit veilig zou kunnen zijn in een land dat je afgenomen hebt – en steeds meer afneemt – van de autochtone bevolking, die je bovendien systematisch onderdrukt en uitbuit? Het zionisme dat op dit ogenblik in Israël domineert, kan alleen maar tot zijn eigen veiligheid leiden als alle Palestijnen, from the river to the sea, verjaagd zijn. (Dat zou ik zelf uiteraard niet durven beweren, maar gelukkig is er rabbijn Jay Michaelson die het zegt.)

Verder gaat het nog even over solidariteitsuitingen met Palestina die in Duitsland, volgens Shani terecht,  weggezet worden als “pro-Hamasdemonstraties” en over een wereldwijde hetze tegen alle Joden – waarbij maar weer eens vergeten wordt dat de Israëlische overheden al jarenlang poneren dat joden en Israël eigenlijk hetzelfde zijn en dat kritiek op Israël of antizionisme gelijkstaan aan jodenhaat of antisemitisme. Als je daarin meegaat, terwijl overal ter wereld protesten plaatsvinden tegen de Israëlische moordpartijen, ja, dan hoort de ‘wereldwijde hetze tegen alle Joden’ bij de retoriek – even vergetend dat, zelfs in de VS en Duitsland, er volop mensen zijn die zich identificeren als jood èn antizionist.

Ook vermeldt Shani nog even dat hij niet weet wanneer er een wapenstilstand komt, wanneer de gijzelaars terugkomen en wanneer Gaza heropgebouwd wordt. OK, de tekst dateert van meer dan een jaar geleden, voordat overduidelijk werd dat het lot van de ‘gijzelaars’ de Israëlische overheid volkomen koud laat, en voordat er niets meer overbleef van Gaza om herop te bouwen en het enige plan voor Gaza Reconstitution, Economic Acceleration and Transformation dat bekend is, te absurd is om waar te zijn (hoewel winkelketen IKEA er blijkbaar wel in gelooft – p. 21).

Maar als Shani zijn tekst besluit met “We zullen het idee vieren dat vijanden elkaar kunnen ontmoeten en beste vrienden worden”, geldt dat blijkbaar voor de musici van zijn orkesten. In de hele tekst, die nu hier en daar wordt aangehaald, ook door Vermeersch, als “een krachtige boodschap van hoop op vrede en verzoening tussen Palestijnen en Israëli’s” rept Shani met geen woord over de kolonisatie van Palestina en de onderdrukking van de Palestijnen, en neemt hij op geen enkele manier afstand van de genocide, die ook in augustus 2024 al duidelijk aan de gang was. En uit de laatste berichten blijkt dat hij dat nog steeds niet van plan is.