Apocalypse

Le 4 août 2020 une double explosion détruit le port de Beyrouth et une bonne partie de la ville. Quelques trois cent mille personnes perdent leurs habitations et rejoignent les masses affamées et enragées qui protestent depuis des mois contre un gouvernement corrompu et ses politiques néolibérales. Le 1er novembre, les incendies de forêt californiens débutés en août ont pratiquement détruit 16.800 km2 de bois – et des milliards d’êtres vivants qui y existaient. En Belgique, l’araignée traditionnellement la plus répandue, surtout en cette saison d’automne, l’épeire ou l’araignée de jardin, aurait pratiquement disparue. Le dessèchement de l’environnement aurait décimé le nombre d’insectes desquels elle se nourrit. Selon le biologiste Gerardo Ceballos la sixième période d’extinction massive de vie terrestre a commencé. La cinquième période date de la préhistoire, et celle-là aurait mené entre autres à la disparition des dinosaures. Dans une interview récente il dit : « Je crois sincèrement que notre civilisation va s’effondre. » Le 2 novembre, l’Organisation mondiale de la santé compte presque 1.200.000 morts dus à la covid-19.

Ce sont des phénomènes comme ceux-ci qui mènent par exemple une organisation intelligente comme Thomas Project à parler de « temps dans lesquels nous sommes exposés cruellement à la mort, individuellement et collectivement ». Les gens du Thomas Project ne sont pas les premiers, et surtout pas les seuls aujourd’hui à chérir une telle vision eschatologique – et les métaphores pour transmettre une telle vision ne manquent pas.

En 2008 le sociologue allemand Harald Welzer publie Klimakriege. Wofür im 21. Jahrhundert getötet wird. Dans ce livre il développe pour la catastrophe qu’attend le monde la métaphore de Rapa Nui, ou bien l’Île de Pâques : les insulaires ont pillé les ressources de l’île si profondément qu’à la fin ils organisèrent leur propre extermination. (Il y a quand-même quelque chose à redire à cette métaphore. L’exemple pourrait en effet démontrer comment une civilisation prospère développe des stratégies qui mènent à sa propre fin ; d’autre part la culture de Rapa Nui a perduré pendant presque neuf siècles, ce qui est beaucoup plus longtemps que le système capitaliste actuel. Dès lors, on peut se demander si cette culture de l’Île de Pâques fut vraiment un désastre.)

De toute façon il y a évidemment encore Nicolas Hulot, qui pour une courte période fut ministre français de la transition écologique et qui publia en 2004 Le syndrome du Titanic. Du monde tel que nous le connaissons aujourd’hui, les jours sont comptés, écrivit-il. Nous nous trouvons dans un état d’urgence écologique, et le sort du Titanic est une bonne métaphore pour décrire le cruel effondrement du monde. Ce que nous vivons de nos jours est un collapse irréversible, causé par des perturbations climatologiques, la pollution, l’extinction de plantes et d’animaux, l’épuisement de ressources et la prolifération de crises sanitaires.

Des doctrines eschatologiques, il y en a de tous les temps – le plus souvent de caractère théologique. Mais s’il y a un texte qui a marqué l’imaginaire occidental du collapse final, c’est-à-dire de l’apocalypse, c’est bien l’Apocalypse de Jean (le Livre de la révélation).

Puis je vis un autre ange puissant qui descendait du ciel, enveloppé d’un nuage, et l’arc-en-ciel au-dessus de la tête; son visage était comme le soleil, et ses pieds comme des colonnes de feu.

2          II tenait à la main un petit livre ouvert; et ayant posé le pied droit sur la mer et le pied gauche sur la terre,

3          il cria d’une voix forte, comme rugit un lion; et quand il eut poussé ce cri, les sept tonnerres firent entendre leurs voix.

4          Après que les sept tonnerres eurent parlé, je me disposais à écrire, mais j’entendis du ciel une voix qui disait:  » Scelle ce qu’ont dit les sept tonnerres, ne l’écris point. « 

5          Alors l’ange que j’avais vu debout sur la mer et sur la terre, leva sa main droite vers le ciel,

6          et jura par Celui qui vit aux siècles des siècles, qui a créé le ciel et les choses qui y sont, la terre et les choses qui y sont, la mer et les choses qui y sont, qu’il n’y aurait plus de temps,

7          mais qu’aux jours où le septième ange ferait entendre sa voix en sonnant de la trompette, le mystère de Dieu serait consommé, comme il l’a annoncé à ses serviteurs, les prophètes. (Révélation 10 : 1-7)

Et ainsi de suite.

Bien que – et paradoxalement, bien sûr aussi parce que – cette prophétie soit la « plus inaccomplie, la plus démentie par l’histoire », comme l’écrit le théologien Sergio Quinzio dans son commentaire sur la Bible, le Livre de la révélation a toujours été une source d’inspiration pour des artistes en abondance. En 1968 Pierre Henry composa son Apocalypse de Jean, une « lecture électronique en 5 temps », qui paraîtra sur trois disques vinyle l’année suivante. Il s’agit d’un oratoire de plus de cent minutes, une déclamation pompeuse du texte français par Jean Négroni, alternée avec des sons électroniques évoquant les quatre chevaux, les sept trompettes, les colonnes de feu et les cataclysmes, les bêtes de la mer et celles de la terre, et tous les monstres terribles qui surgiront le jour final du Jugement dernier.

Quelle différence avec le Quatuor pour la fin du temps que composa Olivier Messiaen en 1941, et qui porte pourtant en guise d’introduction la citation de l’Apocalypse mentionnée plus haut. Le contexte était complètement différent bien sûr. Messiaen écrivit son quatuor pendant qu’il était prisonnier de guerre, et en fonction des musiciens et des instruments qui se trouvaient autour de lui dans le camp Stalag VIIIA à Görliz : une clarinette, un violon, un violoncelle et un piano de buffet délabré. Il est clair que l’orchestration y joue un rôle, mais en comparaison avec l’Apocalypse de Jean de Pierre Henry, le Quatuor – bien que les différentes parts portent des titres qui réfèrent à la prophétie de Jean – est un chef d’œuvre d’austérité. Pas de feu et de souffre, ni tonnerre et éclairs, mais une tentative à arrêter le temps. L’œuvre se déroule très lentement, les irrégularités et les asymétries rythmiques et harmoniques sont censées créer une conscience de la fin du temps, un continuum intemporel sans rythmes ou harmonies prévisibles. Pour Messiaen, l’apocalypse évoquait un continuum éternel – immatériel, spirituel et catholique.

L’apocalypse en tant qu’arrêt des temps, disparition du temps. En effet, mon enregistrement par Het Collectief sur Fuga Libera est intitulé « Quatuor pour la fin du Temps », mais celui sur Philips (Espagne) « Cuarteto para el fin de los tiempos ». Il y a une différence sémantique entre la « fin des temps » et la « fin du temps ». On peut penser les deux, c’est-à-dire, on peut penser, ici-maintenant, la fin ou la disparition du temps ou des temps. Mais on ne peut pas se l’imaginer, parce que l’imagination présuppose une présence, et donc le temps. La question est donc : qu’entend-on par cette apocalypse, ce collapse, cette fin finale ?

Quoi qu’il en soit, la vraie apocalypse, celle qui aura effectivement lieu, devra nécessairement terminer tous les temps. Entretemps, pendant que la prophétie continue à être frontalement démentie par l’histoire, le temps irréversible reste la base de tout ce qui se produit.

De wereld in je

Elders op deze blog zie je dat ik het ook doe: menselijk en niet-menselijk naast elkaar plaatsen, en dus een onderscheid maken tussen die twee categorieën. Volgens filosoof Emanuele Coccia is dat een vergissing. Zo stel je immers tegenover het menselijke een andere categorie die bestaat uit zaken die onderling niets met elkaar te maken hebben, bijvoorbeeld champignons, lieveheersbeestjes en olifanten – terwijl het helemaal niet evident is dat een lieveheersbeestje dichter bij een paddenstoel staat dan bij mensen.

Dit soort benadering leidt volgens hem tot een reductionistisch naturalisme, waardoor datgene wat de mens menselijk maakt teruggevoerd wordt tot een spel van blinde moleculen. Waarom zou je immers de zaak niet omdraaien, en onderzoeken hoe je datgene wat de mens menselijk maakt (rationaliteit, taal, spiritualiteit) ook terugvindt bij elke andere levensvorm, zij het iedere keer in een verschillende vorm of verschijning?

Emanuele Coccia wordt uitgebreid geïnterviewd hierover in SOLDES almanach #6  uit 2019, in pre-coronatijden dus. Zijn stelling is dat het meest wezenlijke onderlinge verband tussen levende wezens niet loopt via de genetica of de voortplanting, die een grote familie van levende wezens zou doen ontstaan met onderling verschillende graden van verwantschap, maar “on est tous interconnectés parce qu’on ne cesse pas de manger les autres : chaque jour, vous mangez des êtres d’autres espèces”.

Wat maakt dan onder alle levende wezens juist bomen en planten bijzonder? Dat zij geen andere levende wezens eten. De natuur vertoont een ongehoord geweld: iedereen en alles eet alles en iedereen. Alleen de planten worden opgegeten, zonder dat zij zelf anderen eten. Dat betekent echter niet – zoals Peter Wohlleben wel lijkt te suggereren – dat je het samenleven van bomen en planten kan gebruiken als een model voor maatschappelijk samenleven. Want zelfs als planten een familieleven hebben en geen andere levende wezens eten, blijft toch dat zij zelf leven om gegeten te worden.

Voor Coccia is het een mysterie dat het blijkbaar het einddoel is van elk levend wezen om opgegeten te worden door andere levende wezens. Maar op die manier transformeert iedereen iedere keer wel opnieuw de ander tot zichzelf: je neemt de substantie of het vlees van een ander levend wezen en maakt het tot een deel van je eigen lichaam. En dat eigen lichaam deel je weer met de wereld. « D’un côté, il y a l’appropriation d’une partie du monde, pour en faire la chair de sa propre chair; de l’autre une partie de notre propre corps est restitué au monde, pour en faire un mobilier de cet univers vaste et infini. Avec le souffle, sujet et objet, moi et environnement, contenant et contenu ne cessent pas de changer de place. »

De daad van het ademen zelf toont inderdaad al dat het onderscheid tussen jou en de rest van de wereld materieel gezien een illusie is; het ademen dwingt je de hele tijd om je te vermengen met wat rondom je bestaat. Ademen betekent de substantie van de wereld tot je nemen en ze transformeren tot ik, of in de woorden van Coccia, een voortdurende constructie en deconstructie van jezelf. Dat maakt de relatie tussen mensen en andere levenden tot meer dan een puur morele relatie van respect; het is een vooral een intieme relatie, waarin gelijk welk levend wezen tegelijk deel uitmaakt van je verleden en van je toekomst.

De crisis voorbij

In de (nieuws)media die ik gewoonlijk volg, word je al maanden bestookt met berichtgeving, analyses, commentaren, essays over hoe de wereld-post-covid19 anders zal zijn – nou ja, toch eigenlijk anders zou behoren te zijn – dan degene die je voor de pandemie gekend hebt.

Neem bijvoorbeeld het thema mobiliteit, leuk onderwerp wanneer het gaat om hoe het anders moet/zal om ‘het milieu’ of ‘het klimaat’ te ‘redden’. Sinds het begin der tijden zijn alle soorten levende wezens mobiel: op de vlucht of op zoek naar het groenere gras voorbij de heuvel of gewoon op ontdekkingstocht. Niks mis met mobiliteit. Anders wordt het wanneer grote mobiliteit grote randschade veroorzaakt, en dat alleen maar om grote ondernemers toe te laten zo goedkoop mogelijk te produceren voor consumenten op relatief rijke plaatsen door in verre landen arme mensen uit te buiten. Grote winsten voor enkelen, grote schade bij velen. Ergens moeten er dus grenzen zijn aan mobiliteit. Maar waar? Hoe?

In De groene Amsterdammer van 4 juni heeft Floor Milikowski het terloops over “steeds meer buitenlandse studenten en expats, die zich probleemloos voortbewegen tussen Singapore en New York, Eindhoven en Shenzen.” Ja, leuk dat dat kan, maar dat weet je nu, en je weet inmiddels ook wat het reëel kost, dus hoeft het nou nog echt? Hmm, zou je dan ook willen dat je niet meer puur voor het plezier een lang weekend kan doorbrengen in, ja waar? Marseille en Keulen, dat kan nog – maar Rome of Oslo? Dan moet je vliegen, en dat is wel heel smerig – zeker voor zo’n korte afstand. Vakantie in Japan of Zuid-Afrika dan, is dat wel te verantwoorden? Is het nodig dat alle elektronica uit China komt, of al je kleding uit Cambodja, Vietnam of Maleisië? Of wat met de mobiliteit van citroenen en bananen en cacao? Je kan wel de voorkeur geven aan lokaal fruit uit de korte keten, en voor mij persoonlijk hoeven frambozen niet in januari, maar een leven zonder citroen of bananen? Chocola is ook echt niet te vervangen door carob. (Hoe) kan het anders?

Neem nu alleen al De groene Amsterdammer van de afgelopen weken. Op 28 mei schrijft Dirk Bezemer in zijn column: “Het virus als sociaal-economische katalysator: hoe meer je erop gaat letten, hoe meer je het ziet. (…) Het fietsvriendelijke vrijmaken van binnensteden: altijd al sympathiek idee, nu bittere noodzaak om je überhaupt nog te kunnen verplaatsen. En nu ook de versneld slinkende maatschappelijke tolerantie voor wangedrag van grote bedrijven. Er lijkt een kantelpunt bereikt.” Van hetzelfde in De Groene van 4 juni bij Floor Milikowski: “Vanzelfsprekendheden verdwijnen en onze kijk op de samenleving als geheel en op de invulling van ons leven verandert”; zij wil begrijpen “waarom de urgentie om juist nu te veranderen zo groot is”. En in het nummer van 11 juni wordt politiek-econoom Mark Blyth geciteerd: “Dat betekent dat we domweg niet terug kunnen naar het oude normaal. Dat creëert een enorme kans om kapitaal te herinvesteren op een manier die slimmer en eerlijker is, om structurele fouten aan te pakken. En we zijn al op weg.”

Zelf wil ik daar ook wel in geloven. Maar de auteurs die ik net noemde, komen er toch niet onder uit om tegenvoorbeelden aan te halen van hoe niets lijkt te veranderen. Zowel Milikowski als Bezemer vermelden de Nederlandse luchtvaartmaatschappij KLM, die twee tot vier miljard staatssteun ontvangt, maar intussen wel een lange traditie heeft van belastingontwijking in Ierland (wanneer het om vermogende belastingplichtigen gaat, is er sprake van ontwijking, niet van belastingontduiking). Milikowski schrijft: “Iedereen voelt dat dit misschien wel het moment is waarop er definitief een streep wordt gehaald door de gedachte dat de luchtvaart almaar moet blijven groeien. Hoewel het kabinet een paar weken geleden stoïcijns de nieuwe Luchtvaartnota presenteerde met daarin de ambitie om de grens van het aantal vliegbewegingen te laten groeien van 540.000 nu tot 800.000 in 2050 is er steeds minder draagvlak voor dergelijke toekomstscenario’s.”

Steeds minder draagvlak? Het besef dat het anders moet, en misschien zelfs kàn, leeft in ieder geval niet zo sterk bij iedereen. En al helemaal niet bij diegenen die het vandaag voor het zeggen hebben. Neem nu zo’n Pierre Wunsch, gouverneur van de Nationale Bank van België, en in die hoedanigheid vermoedelijk iemand met wie rekening wordt gehouden. In Le Soir van 13/14 juni krijgt hij een volle pagina om te beweren dat het ergste van de crisis voorbij is, en aan te geven wat dat bijgevolg inhoudt voor de Belgische economische politiek. “… [M]aar de schok is over, en daarom kan ik beweren dat het ergste van de crisis, qua gezondheid maar ook economisch, effectief achter ons ligt. De schok, voor de mensen die hun baan niet verloren hebben, ligt in het feit dat zij twee maanden opgesloten hebben gezeten en niet meer konden consumeren.” Zo, die man zijn mensbeeld is min of meer duidelijk.

Zijn wereldbeeld ook. “Ons scenario is dat van een vierkantswortel: een heftige schok, gevolgd door een progressieve terugkeer naar de groei. (…) In verhouding tot de omvang van de schok is de schade op sociaal gebied en inzake tewerkstelling relatief beperkt. Wij schatten dat wij over 2020-2021 zo’n 160.000 tot 170.000 banen gaan verliezen, maar de afgelopen jaren hebben wij er 300 à 400.000 gecreëerd. Wij gaan dus drie jaar terug; wij verliezen drie jaar groei. (…) Het is inderdaad mogelijk dat jonge afgestudeerden niet meteen hun job naar keuze zullen vinden, maar dat is het einde van de wereld niet.” Nee, zij kunnen altijd nog pizzakoerier worden of hopen dat er nog een ander van die 300 à 400.000 precaire baantjes beschikbaar is.

Ook over meer ecologisch bewustzijn of een Green New Deal of een ‘vergroening’ van de economie hoef je je wat betreft Pierre Wunsch geen illusies te maken. Wat hem zorgen baart, is het idee dat « après avoir dépensé beaucoup pour la crise, on pourrait dépenser beaucoup pour le vert ». Volgens Wunsch is dat een beetje zoals iemand die geen geld heeft, naar de bank gaat voor de financiering van zijn dringende hospitaalkosten, maar dan achteraf bedenkt dat hij net zo goed op krediet zijn badkamer kan renoveren.

Inderdaad, wat milieu en klimaat en dat soort bekommernissen betreft, lijkt de tendens eerder business as usual. Het is dat ik publiciteit zoveel mogelijk probeer te negeren, dus de inhoud ervan ontgaat mij meestal, maar ook in Le Soir (12 juni) trekt redacteur Michel De Muelenaere enkele conclusies uit de reclame die hij om zich heen ziet voor auto’s, smartphones, voedsel aan knalprijzen, … Hij verwijst naar een universitaire studie uit Luik, die vaststelt dat bijna negen op tien auto-advertenties modellen aanprijzen die meer CO2 uitstoten dan het gemiddelde van de verkochte auto’s in 2019 (121,2 gr/km). Drie vierde zou zelfs meer dan 140 gr/km de lucht in blazen. OK, maar dan denk ik: je moet je wel realiseren dat de autonijverheid het blijkbaar moeilijk heeft. Zo pleitten enkele weken geleden nogal wat Duitse politici voor meer staatssteun voor BMW en consorten – maar dan wel zonder ökologischer Purismus. Dat wil zeggen: het helpt deze bedrijven in de huidige crisissituatie niet verder als die subsidies “overbelast worden met de eis aan de autobouwers geen bonussen of dividenden uit te keren” (Winfried Kretschmann, minister-president van Baden-Württemberg en prominent lid van Bündnis 90/Die Grünen, geciteerd in Kontext: Wochenzeitung, 30 mei). Zo’n instelling getuigt van realiteitszin; in 2020 nam de staat (de belastingbetaler) de kosten van de technische werkloosheid van tienduizenden arbeiders in de auto-industrie op zich, maar dat belette de families Quandt en Klatten niet als grootaandeelhouders van BMW voor 800 miljoen euro dividenden op te strijken (dat is bijna de helft van de 1,646 miljard die over 2019 verdeeld werden onder de aandeelhouders).

Klein bier, vergeleken met de wensen van de familie Agnelli, de eigenaren van Fiat en Juventus. Eind mei vroeg de holding FCA (Fiat, Chrysler, Alfa Romeo, Jeep) garanties van de Italiaanse staat voor een lening van 6,3 miljard euro. Tegelijk maakte het management bekend dat het niet van plan was af te zien van de uitkering van 5,5 miljard aan dividenden die voorzien was in het overnameakkoord met het Franse PSA (Peugeot, Citroën, Opel). Dat overnameakkoord ligt inmiddels onder vuur vanwege de Europese Commissie, maar de uitkering aan de aandeelhouders staat volgens ceo John Elkann “in steen gebeiteld en gekluisterd” (il manifesto, 21  mei).

Trouwens, om het nog even verder over mobiliteit te hebben, kan het eens afgelopen zijn met die vliegschaamte? Economische groei kan niet zonder transport, dus waarom zou je dan als politica het vliegen niet promoten? Dat is in ieder geval wat (liberaal) Vlaams minister van mobiliteit Lydia Peeters deed. Op uitnodiging van het kleine luchtvaartbedrijf ASL maakte zij een vluchtje van nog geen 40 km tussen Antwerpen en Brussel. Met goede redenen, zo blijkt uit haar persbericht:

Lydia Peeters werd in de hoedanigheid van Vlaams minister van Mobiliteit, bevoegd voor de regionale luchthavens, uitgenodigd om deel te nemen aan de persvlucht van afgelopen dinsdag. De minister is op die uitnodiging ingegaan:

1) Omdat zakenvluchten een essentiële pijler zijn van onze regionale luchthavens.

2) Om de nodige media-aandacht te krijgen voor de heropstart van onze regionale luchthavens.

3) Om het engagement van ASL, om hun CO2 uitstoot te compenseren, onder de aandacht te brengen, wat een belangrijke voorbeeldfunctie heeft op de gehele sector van de zakenvluchten.

4) Omdat onze regionale luchthavens nood hebben aan nieuwe initiatieven, binnen de contouren van milieuvergunningen, zoals deze van ASL, om hun financieel model robuust te maken.

Kortom, Vlaanderens regionale luchthavens zijn weer open, èn er is een vliegtuigmaatschappij die haar CO2-uitstoot op een of andere manier wil compenseren. Met Vlaanderen gaat het de goede richting uit.

Duizenden (web)pagina’s zijn er inmiddels geschreven over wat er nu echt moet veranderen. Bruno Latour houdt het procedureel, door een denkoefening te suggereren die moet helpen om uit te maken wat hoe anders moet. Een mooi inhoudelijk overzicht biedt bijvoorbeeld Transnational Institute (TNI) met o.m. een lijstje van Immediate priorities [to] protect those made vulnerable by the global economic order.

De vraag is alleen: hoe ga je zaken als zeg maar de eerste suggestie van TNI,  Bailing out those losing jobs and income rather than bailing out industry, concreet bereiken of afdwingen? De voorbeelden hoger in dit stuk geven aan dat hier en daar nogal de neiging bestaat de prioriteiten om te keren: eerst de industrie, en dan de baanlozen. In het gesprek met Mark Blyth in De groene Amsterdammer van 11 juni zegt deze: “Nu de bestaande regels niet automatisch meer gelden, is dit het moment waarop democratisch bestuur technocratisch bestuur moet ondervragen, op een niet-populistische manier. Wij als burgers moeten dit moment gebruiken om van onze leiders antwoord te eisen op de vraag: wat doen we eigenlijk, en waarom doen we het?”

Je kan dat antwoord wel eisen, maar hoe ga je afdwingen dat je het ook krijgt? In Duitsland, Frankrijk, Italië zijn er volksmanifestaties en media die pertinente vragen stellen, kritisch het beleid volgen, druk proberen uit te oefenen op de richting die gekozen wordt voor toekomstig beleid. In België niets van dit alles; daar hebben de media het erover wat de mama’s vinden van het feit dat de kindjes al dan niet weer naar school kunnen, dat de bevolking bevrijd is nu zij weer mag knuffelen en op café gaan, of dat voetballers behoefte hebben aan psychologische coronabegeleiding. ‘De politiek’ komt helemaal nergens aan toe vanwege de patstelling in de strijd om het opheffen of het voorbestaan van het hele land. Qua actie en discussie om de toekomst ‘anders’ vorm te geven, heerst hier complete lethargie.

Er zit voor burgers maar één ding op: er zelf aan beginnen. Alleen al het idee van Blyth dat “onze leiders” een antwoord moeten geven op de vragen naar de toekomst, geeft aan dat van zijn visie geen ‘anders’ te verwachten is. ‘Leiders’ zijn zij die op een bepaald ogenblik als zodanig aanvaard worden, omdat zij vallen binnen een categorie of een definitie van leiderschap, die op dat moment dominant is. Die leiders zijn kortom het product of de uitdrukking van de machtsrelaties en de structuren, die je juist zou willen veranderen.

Het is dan belangrijk macht niet te zien als een vorm van dominantie of eenrichtingsverkeer van machtigen tegenover onmachtigen. Als je ervan uitgaat dat individuele acties ingebed zijn in sociale structuren, maar dat structurele fenomenen ook beïnvloed worden door het herhaald ingrijpen van actoren, dan heeft elk individu de macht om weerstand te bieden, zaken anders te denken en daar naar te handelen. Als je dat met een groep doet, kan je – zelfs al is het maar op beperkte schaal – een alternatief vormgeven. Je hoeft dan nog niet eens te denken in termen van ‘de macht grijpen’. Gedeelde of collectieve kennis en belangen zijn misschien veel belangrijker om concrete zaken te veranderen, dan ideologische eensgezindheid; je eigen macht versterk je op de eerste plaats door ze uit te oefenen.

Aan die ingrepen in kleine situaties  hoeft niet noodzakelijk een alomvattend plan ten grondslag te liggen – hoewel een breed denkkader helpt. Een historisch voorbeeld is dat van de (mondiale) anti-apartheidsbeweging uit de laatste decennia van de twintigste eeuw. De massale boycot door individuen en groepen van niet alleen Zuid-Afrikaanse producten, maar ook van evenementen, academische samenwerking, sportieve en culturele manifestaties en dergelijke heeft zeker een belangrijke rol gespeeld bij het ondermijnen van het apartheidsregime. Het voorbeeld van Zuid-Afrika is ook de reden waarom in verschillende landen (Frankrijk, Duitsland, de VS) de huidige BDS-beweging tegen Israël gecriminaliseerd wordt (Boycot, Desinvesteringen, Sancties). Die beweging van burgers doet pijn (zie bv. hier en hier en hier), niet alleen aan Israël zelf, maar ook aan zijn Westerse bondgenoten, die de bezetting van Palestina en het apartheidssysteem ten opzichte van de Palestijnen liever door de vingers zien om hun centrale bolwerk in het Midden-Oosten te vrijwaren.

Hoe dit alles uitpakt op het terrein van mobiliteit, is mij nu en hier niet duidelijk; wanneer het over mobiliteitsbeleid gaat, verlaat ik mij graag op het advies van anderen die daar meer van weten, beter over nagedacht hebben, en een in mijn ogen verstandige visie ontwikkeld. Wel is het duidelijk, denk ik, dat het niet meer evident is dat iedereen een ongelimiteerd recht op mobiliteit bezit. Iedereen kan voor een goed deel voor zichzelf beslissen waar zij of hij de grenzen legt aan acceptabele mobiliteit: op het gebied van buitenlandse studies, van vervoermiddel, van vakanties, van aangeschafte producten, …

Moet je ook mensen aanspreken op hun gedrag, wanneer je denkt dat het voor iedereen schadelijk is? Kan je altijd alle mensen aanspreken op wat in jouw ogen asociaal gedrag is? Met één ding kan je in ieder geval individueel al beginnen, en je kan makkelijk anderen aansporen om dat ook te doen: zo veel als mogelijk alle publiciteit, die je toch alleen maar aanzet om nog meer maatschappelijke rotzooi en schade te veroorzaken, blokkeren, doorspoelen, weggooien, negeren … Je macht vergroot je door ze te gebruiken.

Rinks en lechts

lichting

velen menen

lechts en rinks

kan men niet

velwisseren.

wat een dwaring!”

tumblr_m9gh32lmk51qaruxco1_500

Ernst Jandl, lichtung, 1966

De Duitse krant Die Tageszeitung (taz) werd in 1978 opgericht als een alternatief, links en onafhankelijk dagblad dat op de eerste plaats weerwerk wilde bieden aan de loden repressie die de Bondsrepubliek over zich heen kreeg sinds de Deutscher Herbst van 1977. Vandaag stelt de redactie: het politieke links-rechts denken is geen goed onderscheid meer voor de beslissende vragen over de toekomst – we zoeken wat beters. Cultuursocioloog Andreas Reckwitz zoekt mee, in het voorjaarsnummer van taz futurzwei – Magazin für Zukunft und Politik.

Niet alleen de toekomst, maar ook het politieke handelen van de afgelopen decennia is volgens Reckwitz veel beter te begrijpen vanuit paradigmata als regulering en dynamisering. Een politiek paradigma is een raamwerk, dat een denkkader biedt om de politieke vormgeving van een samenleving te begrijpen. Het reguleringsparadigma is dan één variant om met maatschappelijke veranderingen om te gaan. Wanneer de maatschappelijke dynamiek te hevig wordt, en anomie en grove ongelijkheid dreigen, kan de politiek proberen in te grijpen en sterkere ordeningsmechanismen in te voeren. Daar tegenover staat het dynamiseringsparadigma. Daarin moedigt de politiek juist de maatschappelijke dynamiek aan, door de marktwerking, de wensen en belangen van de individuen en de ontwikkeling van techniek te stimuleren, omdat zij vindt dat die te zeer door regels beperkt worden. Beide paradigma’s reageren op elkaar: op crises van overdynamisering komt het reguleringsparadigma naar voren, op perioden van overregulering het dynamiseringsparadigma. Geen van die twee denkwijzen is in se goed of fout, schrijft Reckwitz; het komt er op aan op tijd te beseffen dat je moet overschakelen.

Van het reguleringsparadigma bestaan zowel progressieve als conservatieve uitwerkingen. Het nationaalsocialisme was een duidelijk reguleringsantwoord op de gigantische Überdynamisierungskrise van na de Eerste Wereldoorlog (beurskrach, massale werkloosheid, sociale onrust in de steden, …), maar ook de Scandinavisch-sociaaldemocratische welvaartsstaat met haar volkshuisvestingsbeleid was een reguleringsantwoord op het ontketende kapitalisme. Vanaf de jaren 1980 echter beheerste het liberalisme weer de politieke agenda, en dook opnieuw het paradigma van de dynamisering op. Het neoliberalisme, met zijn nadruk op concurrentie, globalisering van de markt en de afbraak van de welvaartsstaat is hierin de rechtse variant; het linksliberalisme is de andere vleugel van de dynamisering (versterking van individuele rechten, lof van migratie en culturele diversiteit, slechten van gender-hiërarchieën, …).

Volgens Reckwitz is het duidelijk dat het dynamiseringsparadigma vanaf 2010 weer op zijn grenzen stoot. Sociaal-economisch zijn de ontketening van de markten, de afbraak van de openbare infrastructuur en de verscherping van de sociale ongelijkheid niet meer te ontkennen. Op socio-cultureel niveau heeft de wildgroei aan wensen en aspiraties van individuen en groepen de consensus in de samenleving meer dan fragiel gemaakt (kijk even naar je sociale media). En ecologisch gezien heeft de wereldwijde groei van consumptie desastreuze gevolgen. Die drie aspecten van de overdynamisering, het neoliberalisme, de maatschappelijk-culturele crisis en de ecologische ramp, moeten nu gezamenlijk aangepakt worden. En dat kan alleen door de verhouding tussen ordening en dynamiek opnieuw af te stellen, en wel door opnieuw in de richting van een reguleringsparadigma te bewegen.

Wat je dus nodig hebt, zegt Reckwitz, is een politiek die de grenzeloze dynamiek van de markten en van de individuele wensen en identiteiten, en de ecologisch belastende consumptie in één sociaal en cultureel, statelijk en maatschappelijk raamwerk inbedt en opnieuw reguleert. Zo’n paradigma moet tegelijk zowel op de economische, de culturele als de ecologische overdynamiseringscrisis een antwoord bieden. Hoe dat antwoord er concreet uit moet zien, daar kan het onderscheid tussen links/progressief en rechts/conservatief nog zeer zeker een rol spelen, meent de auteur.

Wat mij opvalt in het stuk van Andreas Reckwitz, dat ‘Weder rechts noch links’ heet, is dat links en rechts blijkbaar voor hem toch nog steeds bruikbare termen zijn, en dat die bovendien zonder verdere toelichting gekoppeld worden aan het begrippenpaar progressief en conservatief. Zelf heb ik lange tijd geworsteld met deze begrippen, ook omdat in de Noord-Belgische media Groen en sp.a blijkbaar zonder scrupules ‘links’ worden genoemd. Welke inhoud heeft zo’n begrip dan nog? Maar goed, zelf probeer ik de termen zo veel mogelijk te mijden, en als ik ze voor de gemakkelijkheid toch maar even gebruik, weet ik nu wat ik er zelf min of meer mee bedoel.

Zo’n drie jaar geleden schreef ik op http://durieux.eu/blog/progressief-conservatief: “Als links en rechts staan voor verschillende opvattingen over de eerlijke verdeling van maatschappelijke rijkdom, staan conservatief en progressief misschien eerder voor culturele waarden, voor opvattingen over wat belangrijk is als kader om het bestaan en de wereld zin en betekenis te geven.” Maar ook: “Wil je dat iedereen een kans heeft zich ten volle te realiseren, en ben je bereid daarvoor solidair te zijn, en diegenen die vanuit een moeilijke positie vertrekken een extra steuntje te geven? Dan ben je links. Ga je ervan uit dat iedereen gelijke kansen heeft om zich te realiseren, en dat dus individuele verdienste het enige criterium is of je al dan niet maatschappelijk slaagt, dan ben je rechts. Tiens, zo vallen rechts en behoud van de status quo toch weer samen. En ook links en streven naar maatschappelijke verandering.” En ik besloot toen: “Misschien is het onderscheid ook helemaal niet zo belangrijk; kan je progressief zijn op bepaalde terreinen (kunst, gender, mobiliteit) en conservatief op andere (privacy, sociale media, onderwijs). Belangrijker lijkt mij de individuele keuze voor solidariteit of eigenbelang, voor links of rechts dus.”

Los van mijn bedenkingen over de mixage van links/progressief en rechts/conservatief die dus zonder verdere duiding weer opduikt bij Reckwitz, lijkt mij het belangrijkste discussiepunt in zijn benadering de keuze voor procedurele paradigmata en niet voor inhoudelijke. Reckwitz’ paradigma’s gaan namelijk over twee manieren om de samenleving te sturen, een regulerende en een dynamiserende. Hij maakt een onderscheid tussen twee benaderingen, twee types van aanpak, twee denkrichtingen over de te volgen methode. Maar welk soort samenleving je daarmee wil bereiken, welke waarden en opvattingen over rechtvaardigheid en het goede leven je wil realiseren, daar spreekt hij zich niet over uit. Veel verder dan de noodzaak van een meerdimensionale aanpak van tegelijk economie, samenleving en ecologie komt hij niet.

Nu is er in zeer veel gevallen zeer veel te zeggen voor een procedurele benadering van wat je behoort te doen of als toets voor juist handelen. Dat kan gelden voor het componeren van muziek, in rechtszaken, ook in de politiek (in principe hebben democratisch genomen besluiten de voorkeur boven maatregelen van een totalitair systeem). Maar die procedurele benadering sluit natuurlijk problemen niet uit. Het klassieke voorbeeld: Hitler is via democratische weg aan de macht gekomen, de nazi-wetgeving kwam voor een belangrijk deel via de formele wetgevende procedures tot stand. Met andere woorden, kiezen voor de consequente toepassing van een bepaalde methode of procedure mag in zaken waar het er toe doet, niet leiden tot uitkomsten die onacceptabel zijn. En dat is dus een morele of politieke keuze die je voor jezelf of als samenleving moet maken. Op zich is dat zelf ook al een conflict tussen de paradigmata van dynamiek en regulering, dat je tegenwoordig bijna dagelijks terugvindt in de discussies over vrijheid van meningsuiting (in ieder geval in Frankrijk en Duitsland). Uitgerekend Angela Merkel verwoordt hier kort en krachtig wat er op het spel staat.

Maar goed, mij lijkt het dus veel logischer eerst te bepalen welke maatschappelijke, economische en ecologische toekomst je wil, en dan pas te beslissen of werken in een regulerings- of een dynamiseringsparadigma daartoe de meest geschikte weg is. Het is niet omdat de overdynamisering teruggeschroefd wordt door meer ordening, dat die regulering vanzelf leidt tot een meer rechtvaardige en duurzame maatschappelijke, economische en ecologische toekomst. Zo is het bijvoorbeeld pas op het nippertje geweest dat de Duitse regering, tegen de zeer machtige autolobby (VW, Daimler, BMW en hun politici uit alle partijen, inclusief Die Grüne) in, op 3 juni 2020 besloot geen individuele subsidies ter beschikking te stellen voor de aankoop van nieuwe voertuigen met een verbrandingsmotor. Als het aan die autolobby had gelegen, was een systeem van aankooppremies juist hèt middel geweest om hun slabakkende industrie weer op peil te brengen.

Praktische denkoefening

“De huidige gezondheidscrisis is immers niet ingebed in een crisis – die zijn altijd van voorbijgaande aard – maar in een voortgaande, onomkeerbare ecologische mutatie.” Bruno Latour heeft het gezegd – maar velen zullen het met hem eens zijn. Even verder schrijft hij: “De eerste les van het coronavirus is ook de meest verbazingwekkende: het is in feite bewezen dat het mogelijk is, binnen een paar weken, een economisch systeem op pauze te zetten, overal ter wereld en tegelijkertijd; een systeem waarvan men zei dat het onmogelijk vertraagd of (ge)heroriënteerd kon worden.”

OK, denk ik dan, maar tot welke prijs? Inderdaad, het mondiale kapitalistische systeem is op pauze gezet, en wie draait er voor op? Niet degenen die er voordien al op teerden, die hun vermogen vergaarden door speculatie en de handel in aandelen en obligaties, maar de overgrote meerderheid van de wereldbevolking, die de economie draaiende moest houden om te (over)leven.

Latour besteedt wel aandacht aan die laag van profiteurs, die de “plotselinge pauze van het geglobaliseerde productiesysteem” zien als “een goede gelegenheid om zich te ontdoen van de rest van de verzorgingsstaat, het vangnet voor de armsten, wat er nog over is van regelgeving tegen vervuiling, en, nog cynischer, zich te ontdoen van al die boventalligen die de planeet bevolken.” Deze globalisten weten ook “dat ze verloren hebben, dat hun ontkenning van de ecologische mutatie niet eeuwig door kan gaan, dat er geen enkele mogelijkheid is waarop hun ‘ontwikkeling’ nog verzoend kan worden met de verschillende planetaire begrenzingen waarin de economie op een of andere manier ingepast moet worden. Dit maakt dat zij bereid zullen zijn om alles in het werk te stellen om voor de laatste keer, de omstandigheden te scheppen die hen in staat stellen om het nog iets langer vol te houden en zichzelf en hun kinderen te beschermen.”

Wat stelt Latour daar dan tegenover? Een denkoefening op maat van het nog relatief welvarende deel van de westerse bevolking, en gericht op “het loslaten van productie als het enige principe van onze verhouding tot de wereld. Het is geen kwestie van revolutie, maar van ontbinding, pixel voor pixel. Zoals Pierre Charbonnier laat zien: na honderd jaar socialisme dat zich louter beperkt tot de herverdeling van de opbrengsten van de economie, zal het nu misschien tijd worden om een socialisme uit te vinden dat de productie zelf uitdaagt. Onrechtvaardigheid gaat niet enkel over de herverdeling van de vruchten van de vooruitgang, maar over de manier waarop de planeet zelf vruchtdragend gemaakt kan worden. Dit betekent niet ont-groeien, of het enkel leven van de liefde of schoon water. Het betekent het leren om elk onderdeel van dit zogenaamde onomkeerbare systeem apart te nemen, een vraagteken te zetten bij elk van de vermeende onmisbare verbindingen, en dan steeds gedetailleerder te onderzoeken wat er wenselijk is, en wat er heeft opgehouden wenselijk te zijn.”

Het is een benadering die – terecht – de individuen wijst op hun verantwoordelijkheid, maar, vrees ik, de concrete levensomstandigheden van een overgroot deel van de mensheid nogal negeert. Latour haalt het voorbeeld aan van een Nederlandse bloemenkweker die met tranen in de ogen op de televisie vertelde hoe hij enorme hoeveelheden tulpen had moeten vernietigen omdat hij ze niet meer naar zijn klanten over de hele wereld kon vervoeren. En inderdaad, wat is dit voor flauwekul? Hollandse snijbloemen die naar Zuid-Korea gevlogen worden? En omgekeerd, boontjes uit Kenia, die hier in de supermarkt liggen?

Anderzijds, die bloemenkweker is in een tredmolen terecht gekomen (heeft die waarschijnlijk zelf opgezocht), waarin het op een bepaald ogenblik evident werd om gigantisch te investeren voor de productie van zeer vergankelijke luxeproducten. In Aartselaar kan je op de Bloemenplukweide zelf voor een bescheiden bedrag je bloemen en klein fruit komen plukken/rapen. Zou die tuinder daarvan kunnen leven? De wantoestanden waarop het financiële kapitalisme van vandaag drijft, ga je niet veranderen door in je eentje geen snijbloemen meer te kopen of die boontjes te laten liggen en alleen nog voor seizoensgroenten te gaan in de min of meer korte keten bij de min of meer lokale boer. De rijen voor de Primark in Antwerpen op de eerste winkeldag na de isolatie gaven aan dat mijn individuele inzet er niet zo veel zal toe doen – het is immers niet dat die honderden pubers niet (kunnen) weten dat zij teren op de ellende van naaisters en stiksters in verwegge landen.

De twee moeten dus noodzakelijk samengaan: niet alleen een socialisme dat de productie zelf uitdaagt, maar zeker ook een socialisme dat werkt aan een rechtvaardige herverdeling van de opbrengsten van de economie – en dat is pure harde politiek. Het neemt niet weg dat de denkoefening die Latour voorstelt niet onzinnig is. Aan het eind van zijn tekst roept hij op tot een soort “zelfbeschrijving”, een begin van inventarisatie van “waar we aan gehecht zijn; waar we klaar zijn om ons van te bevrijden; de kettingen die we willen herconstrueren en welke we, door middel van ons eigen gedrag, vastbesloten zijn te onderbreken.”

De volledige tekst, met de vragen die Latour suggereert, vind je op Vrij Links; version originale sur AOC (Analyse Opinion Critique).

Qu’est-ce que la complexité ?

Récemment quelqu’un me dit d’un ton désespéré: « Mais ça, c’est vraiment très complexe ! » Moi, je me rappelais la boutade « La complexité n’est pas le problème ; la complexité est la solution ». Mais cela alors, il aurait fallu l’expliquer. Je vais tenter le coup ici.

Depuis que Dieu n’est plus le critère absolu pour décider entre vrai et faux, il n’y a plus de point universel d’où l’on peut connaître le monde une fois pour toutes. A chaque fois, il faut se rendre conscient que notre compréhension du monde est influencée, même déterminée, par le contexte social (âge, genre, classe, éducation, niveau de vie ou de santé, convictions politiques, émotions fortuites …). Dès lors, à chaque fois, il faut se demander également ce que l’on comprendrait si on se trouvait dans une autre situation.

Ensuite, il faut se rendre compte qu’on ne voit pas les choses dans toute leur totalité. Du point de vue où l’on se trouve, il y aura toujours des faces, des strates cachées. Ce qui peut paraître simple ou homogène sera toujours multiple ou hétérogène à y regarder de plus près. En plus, ce qui « est » fait en réalité partie d’un processus, n’est qu’un moment ou un produit d’une séquence de procédés. Ce qui « est » est presque toujours en train de « devenir ». Et tous ces phénomènes dont on parle créent en fin de compte des maillons ou des nœuds dans une multiplicité de procédés et de processus, qui diffèrent les uns des autres, mais qui construisent des réseaux et sont bien connectés entre eux – ou peut-être non, si l’on suit une approche rhizomatique.

Dans ce sens, la complexité n’est donc pas une question ; elle est une réponse : voici comment essayer de comprendre des phénomènes qui peuvent paraître simples, mais qui ne le sont pas du tout. Il est donc nécessaire de poser d’autres questions, des questions d’un nouvel ordre qualitatif, que celles que suscite une approche traditionnelle. Donc pas « pourquoi ? » Pourquoi est-ce que cela arrive ? Pourquoi ils font ça ? Dans un souci de respect pour la complexité, il est plus intéressant de se demander « Comment est-ce que cela arrive ? Comment en sont-ils arrivés à faire ça ? »

Le problème se situe alors plutôt dans les tactiques à déployer pour aborder cette multiplicité de réseaux. La solution la plus évidente est de détailler le problème en créant des systèmes temporaires qui subdivisent le général sous divers angles. Chaque point de vue délimite les contours d’une part du problème, définit les éléments à voir, et décide quel matériel est pertinent dans un certain contexte. Chaque connaissance, chaque compréhension, toute vérité sera donc nécessairement temporaire, relative et incomplète.

Le défi de la complexité nécessite une hardiesse à vouloir construire à chaque fois des systèmes d’analyse sociale où s’intègrent les arguments et l’expérience dont naît la pensée. Construire, disons en permanence, des systèmes temporaires analysant les relations entre pouvoir, vérité et subjectivité, avec le but de comprendre un peu le monde autour de nous, n’est-ce pas trop demander ? Heureusement, c’est ce que font déjà beaucoup de gens, spontanément et inconsciemment, dans une bonne part de leur vie ; cela pourrait aussi être la seule façon de contrer les pensées populistes qui exigent que tout soit ou noir ou blanc, que les gens soient ou bien le « peuple » ou bien une menace.