Gedichtentrein – Hamletmachine

Plots ontvang ik in mijn postvak twee berichten met als onderwerp Gedichtentrein. Zowel Luk als Leen stelt mij voor om mee te doen aan een soort kettingbrief of pyramide “om de stille kracht van gedichten mee te verspreiden – kies een gedicht, tekst of bezinning waar je een goede herinnering aan hebt of wanneer het wat moeilijk ging”.

Ik dacht meteen aan een van de eerste verzen van Hans Faverey, uit 1968, en dat is ook wat ik verzonden heb.

Stilstand

 in aanbouw, afbraak

in aanbouw. ‘Leegte,

 zo statig op haar stengel’;

land in zicht, geblinddoekt.

 

Ik kan er blijven naar kijken, ik hou nog steeds van Faverey zijn vroege werk.

Achteraf las ik de e-mails nog eens over, en toen drong de vermelding “tekst of bezinning” pas goed tot me door. Nu, als er een tekst of bezinning is die ik op gelijk welk moment kan oproepen, omdat die voor mij symbool staat voor een hele geschiedenis van denken en leven, is het deze:

Een spook waart door Europa – het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, …

De eerste alinea van het Manifest der Communistische Partij, eerste editie 1848.

Voor mij is dat een opening van hetzelfde kaliber als

In den beginne schiep God de hemel en de aarde. De aarde nu was woest en ledig, en duisternis lag op de vloed, en de Geest Gods zweefde over de wateren. En God zeide: Er zij licht; en er was licht. …

Genesis, 1: 1-3

 

Maar eigenlijk is de tekst die misschien wel het allermeest indruk ooit op mij heeft gemaakt, deze, die begint met:

Ik was Hamlet. Ik stond aan de kust en praatte met de branding BLABLA, in de rug de ruïnes van Europa. …

Even later volgt het fragment

HET EUROPA VAN DE VROUW

 Ik ben Ophelia. Die de stroom niet heeft gehouden. De vrouw aan de strop. De vrouw met de opengesneden polsaders. De vrouw met de overdosis OP DE LIPPEN SNEEUW De vrouw met het hoofd in het gasfornuis. Gisteren heb ik opgehouden me te doden. Ik ben alleen met mijn borsten mijn dijen mijn schoot. …

Enzovoort. Het is de vertaling door Sigrid Vinks & Jan Decorte van Die Hamletmaschine van Heiner Müller. Eigenlijk, vind ik, moet je de tekst in het Duits lezen of horen.

Ich war Hamlet. Ich stand an der Küste und redete mit der Brandung BLABLA, im Rücken die Ruinen von Europa.

 (…)

 Ich bin Ophelia. Die der Fluß nicht behalten hat. Die Frau am Strick Die Frau mit den aufgeschnittenen Pulsadern Die Frau mit der Überdosis AUF DEN LIPPEN SCHNEE Die Frau mit dem Kopf im Gasherd. Gestern habe ich aufgehört mich zu töten. Ich bin allein mit meinen Brüsten meinen Schenkeln meinem Schoß. Ich zertrümmre die Werkzeuge meiner Gefangenschaft den Stuhl den Tisch das Bett. Ich zerstöre das Schlachtfeld das mein Heim war. Ich reiße die Türen auf, damit der Wind herein kann und der Schrei der Welt. Ich zerschlage das Fenster. Mit meinen blutenden Händen zerreiße ich die Fotografien der Männer die ich geliebt habe und die mich gebraucht haben auf dem Bett auf dem Tisch auf dem Stuhl auf dem Boden. Ich lege Feuer an mein Gefängnis. Ich werfe meine Kleider in das Feuer. Ich grabe die Uhr aus meiner Brust die mein Herz war. Ich gehe auf die Straße, gekleidet in mein Blut.

 

In mijn lange leven heb ik wat voorstellingen gezien van de Hamletmachine. Ik was bijzonder enthousiast over die van Het Trojaanse Paard (Decorte & Vinks) in de Beursschouwburg 1981; de versie op het Holland Festival 1983 vond ik dan weer “pijnlijk in haar achterhaald avant-gardisme uit de jaren zeventig, dat niets toevoegde aan tekst noch teater”. Heiner Müller, die gestorven is in 1995, wordt vandaag amper nog gespeeld. Misschien heeft dat te maken met de achtergrond van zijn werk. Müller is steeds in de Duitse Democratische Republiek blijven werken en wonen – dat wil zeggen, zolang die nog bestond en niet opgeslorpt was door het huidige Duitsland – en veel van zijn werk was een zeer kritische benadering van het ‘reëel bestaand socialisme’. Nou ja, dat reëel bestaand socialisme bestaat niet meer, dus je zou kunnen zeggen dat Müllers werk ook achterhaald is.

Maar nu toevallig heeft Le monde diplomatique van maart 2020 het nog over hem in een kort boeksignalement. De auteur verwijst naar Müllers opvatting dat er veel oplossingen zijn, maar te weinig problemen, en dat het belangrijk is problemen uit te vinden of te zoeken en ze belangrijk te maken – de oplossingen vind je dan vanzelf wel, die vind je in alle vuilnisbakken. Doctrine moet je zo diep mogelijk begraven, zodat de honden ze niet kunnen vinden – en dat tot wanneer je ze weer kan opgraven en confronteren met een nieuwe werkelijkheid.

Zou het nu eens geen tijd worden om ze weer op te graven, vraagt Le monde diplomatique zich af.

Brol

Het lijkt erop dat de Bastard Art Gruppe zichzelf weer tot leven gewekt heeft, na een rustperiode van bijna twee jaar. In ieder geval ontving ik zopas een (wens?)kaart met de hoopgevende boodschap voor 2020

ZONDER KUNSTENAARS MINDER BROL – without artists less junk

Toevallig was ik net ‘Technique du coup du monde’ aan het lezen, een bijdrage van Alexander Trocchi aan internationale situationniste numéro 8 van januari 1963. Trocchi is de auteur van romans als Young Adam (1954, ook verfilmd) en Cain’s Book (1960), en van het redelijk apocriefe Volume V van de ‘schandaalkroniek’ My Life and Loves van Frank Harris uit de jaren 1920.

Een coup du monde is een ‘wereldgreep’, naar analogie met coup d’état, staatsgreep. Geheel in de lijn van de Internationale situationniste pleit Trocchi voor een kunst die samenvalt met het echte leven, een doelstelling die maar bereikt kan worden doordat de hele wereld zich bevrijdt van de controlesystemen van de spektakelmaatschappij. Die maken immers dat mensen materieel en mentaal slechts bezig zijn met overleven, in plaats van met werkelijk te leven en al hun capaciteiten te ontwikkelen. Geen staatsgreep dus, maar een wereldomwenteling.

Van kunstenaars en kunst heeft men hiervoor volgens Trocchi voorlopig niets te verwachten. Ik vertaal een fragment uit zijn artikel.

“Sinds een aantal jaren nu betreuren de beste kunstenaars en grote geesten zich over de kloof die is ontstaan tussen de kunst en het leven. Die zelfde mensen waren over het algemeen opstandig in hun jeugd, maar toen zij zowat een rijpere leeftijd bereikten, heeft het ‘succes’ hen onschadelijk gemaakt. Het individu heeft geen macht. Dat is onvermijdelijk. En de kunstenaar voelt zijn onmacht sterk aan. Men doet hem falen, hij is verdoemd. Zoals in het werk van Kafka, doordringt dit verschrikkelijke gevoel van vervreemding zijn oeuvre. Zeker,  Dada heeft aan het einde van de eerste wereldoorlog de meest compromisloze aanval ingezet tegen de conventionele cultuur. Maar de gewone defensiemechanismen traden snel in werking; de producten van de ‘anti-kunst’ werden met een mooi ceremonieel ingekaderd en opgehangen naast de ‘School van Athene’. Dada werd gecastreerd en ingelijfd en was weldra veilig begraven in de geschiedenishandboeken, net zoals eender welke andere artistieke school. Waar het om gaat is dat, hoewel Tristan Tzara et alii wel terecht de kanker van het politieke bedrijf konden aanklagen en de schijnwerpers van de satire konden richten op de weg te vegen hypocrisie, zij geen oplossing hebben voorgesteld om de bestaande maatschappelijke orde creatief te vervangen. Wat zouden wij gedaan hebben nadat wij de Mona Lisa een snor hebben geschilderd? Zouden wij werkelijk gewenst hebben dat Genghis Khan het Louvre gebruikte als paardenstal? En wat daarna?”

Die snor, dat is Duchamp natuurlijk, maar Genghis Khan en het Louvre, die snap ik ook niet. In ieder geval, waar het de Internationale situationniste om ging, is dat kunst die gemaakt is om verkocht te worden, flauwekul is; de kunst is om van het dagelijks leven een kunst te maken.

Jean Toche 1932-2018

Op 9 juli van dit jaar vond de politie, in zijn verwilderde tuin op Staten Island (VSA), het lichaam van Jean Toche. Hij was de laatste overlevende van het groepje dat in 1969 de Guerrilla Art Action Group (GAAG) oprichtte.

Jean Toche werd geboren in Brugge in 1932. Aan het eind van de jaren 1950 …

Het vervolg van de tekst op http://durieux.eu/blog/jean-toche-1932-2018

images-13